< Sisternus I² >

|P1 243r| Super¹ hiis que *** de dictis Okam tam in primo puncto quam in secundo puncto dicendum hec fieri proici quod ignarus an librum predictum quare cum oculus* dimisit in Yalia se habuit et hoc ponendum* et* in prologo premittando.²

|P1 243v| In sequentibus tangitur primo de³ speciali obligatione prelatorum et finaliter de supremo episcopo folio primo*.

In secundo vero folio et sequenti, scilicet tertio, de obligatione doctorum et predicatorum ad idem.

In quarto tangitur de obligatione principum et connatum et personarum singularium. FRUCTU*

In quinto vero folio ponitur⁴ et probatur quedam modificatio huius obligationis, scilicet si sine turbatione fidelium et cum-*. In secundaque pagina probatur quod ad reges et principes pertineat presens casus.

In sexto folio tangitur illa conditio deficiente ecclesiastica potestate et quibus modum potest intelligi in hoc⁵ deficere potestas⁶ ecclesiastica et inde reducitur ad propositum qualiter deficiente ecclesiastica potestate, layca potestas habet iurisdictionem⁷ intra ecclesiam et inducuntur iura divina pariter et humana per totum folium usque in finem.

In septimo folio adhuc continuatur ista materia, et inducitur illa Decretalis “Si quis pecunia” et incidenter tangitur illa clausula “Humana gratia” parum et ostenditur alios a cardinalibus posse interesse electionem Summi Pontificis. Demum reducitur ad principale, scilicet quod seculares potestates possunt infra ecclesiam agere, etc.

In octavo folio moventur aliud dubium: an in presenti credendum sit cardinalibus de necessitate salutis. Et probatur quod sunt audiendi a fidelibus ex eo quia sunt defendentes, et probatur assumptum multipliciter.

In nono folio probatur quod huius defensio⁸ ad solos superiores pertineat. Demum probatur quod socius socium minime defendere teneatur de necessitate salutis. Deinde probatur quod socius socium defendere teneatur multipliciter. Deinde, quod socius socium defendere teneatur per correctionem iniuriantis. Deinde probatur quod quilibet teneatur ad defensionem proximi multipliciter. Deinde respondetur ad ratione adverse partis et tangitur de correctione mutua fraterna et quod potest modum aliquibus.

In decimo folio perficitur inchoata responsio ad ratione probantes quod socius socium minime defendere teneatur. Deinde reducitur ad principale quod quilibet catholicus defendere teneatur inpugnantem in Apostolicam Sanctam Sedem, quarum alique sunt supratacte ad ostendendum quod quilibet catholicus teneatur ad remediandum presenti et ad⁹ partem errantem reducere ad viam veritatis, etc.

In¹⁰ undecimo folio probatur quod impugnantes intrusum sint a cunctis fidelibus audiendi de necessitate salutis et ad inquisitionem veritatis que per alios, ut videtur nesciri potest nisi per cardinales¹¹. Et quod huiusmodi inquisitio non solum pertinet ad superiorem, ymo ad omnes et sicus est duplex fraterna correctio, sic est duplex veritatis inquisitio. Induciturque ad propositum de mutua* sollicitudine et correctionem fidelium similimodo de multitudine et humano corpore et quomodo fideles debebunt mutuo sibi lavare pedem. Deinde tangitur quod non solum fidelium tenentur ad huius audientiam, ymo tenentur propter illam dimittere alicas occupationes. Ex quo infertur quod nulla causa potest excusare fideles ab huius audientia, nisi occupatio utilior. Deinde reducitur ad probandum principale intentum, scilicet quod cardinales sunt a fidelibus audiendi. Deinde instatur quod non solum cardinalem sunt audiendi tamquam superiores, ymo quicumque fideles et quod non specialiter superioribus est obediendum, et probatus auctoribus etc.

In duodecimo continuatur dicta probatio et tangitur quid instantia confirmat principale intentum, quia si simplices sunt audiendi, a multo fortiori superiores sunt audiendi, quod ulterius rationibus comprobatur. Deinde secunda pagina predicti folii incipitur materia de credentia et fide cardinalibus adhibenda in ista materia de necessitate salutis,etc.

In decimo tertio folio continuatur huius probationes per primam paginam et in secunda pagina tanguntur quedam r**ica de ista materia¹², scilicet de credentia cardinalium dicta.

|P1 244r| Primum folium¹³

Tacto¹⁵ supra: primo¹⁶ de obligatione cunctorum catholicorum ad remediandum presenti scismati omni modo rationabili eis possibili; secundo, speciale prelatorum; tertio, specialissime de obligatione supremi prelati creati viatorum, scilicet pape. Adhuc de hoc tertio restabat dicenda aliqua pauca¹⁷, videlicet¹⁸ quomodo in hoc scismate verus Romanus Pontifex vulgariter Papa vocatus et Christi generalis vicarius debet exemplo Christi pro salute omni, scilicet fidelium, ut bonus pastor animam suam ponere, et hoc de necessitate salutis. Nam de necessitate salutis tenetur esse bonus pastor: Bonus autem pastor animam suam ponit pro ovibus suis. Mercenarius autem, et cuius non sunt oves, etc. Et per consequens verus Romanus Pontifex est magis obligatus ad custodiam gregis dominici quam intrusus quisque obligetur.

Item, bonus pastor obligatur ovem perditam ad gregem reliqui propriis humeris reportandam¹⁹ et multotiens oves multas perditas, et quanto plures perdite sunt, plus tenetur. Patet in quadam parabola alia a supratacta, scilicet de 99 et una perdita in deserto.

Item, bonus pastor, specialiter universalis, debet attendere ad unitatem Ecclesie, scilicet ovilis et pastorum, de qualibus Salvator ait: alias oves habeo que non sunt ex hoc ovili, oportet me eas adducere et fiet unum ovile et unus pastor. Hoc enim potest dicere satis verus Romanus Pontifex in hoc casu tenetur enim ad reunionem fidelium, ut videtur, de necessitate salutis. Ideo inquit Christus: oportet etc.

Item, pastores omnes, et per consequens Romanus Pontifex, verus pastorque universalis, debent accendere de necessitate sue salutis ad vitandam illam maledictionem²⁰ et similes multas in Scriptura contentas contra malos pastores latos. De qua habetur Ezechielem 34: Ve²² pastoribus Israel, qui pascebant semetipsos! Nonne greges a pastoribus pascuntur? Lac comedebatis, lanis operiebamini, quod crassum erat occidebatis. Gregem autem meum non pascebatis. Quod infirmum fuit non consolidastis, quod egrotum non sanastis, quod confractum non alligastis, quod abiectum²³ vel deiectum non errexistis, quod perierat non quesistis²⁴. Supple: sicut bonus pastor querens ovem perditam et pie propriis humeris reportans ad gregem reliquum ut sit unum ovile sicut est unus pastor, sic et Salvator²⁵ unum ovile volens fieri, mortuus est pro gente et non solum pro gente, sed ut filios Dei²⁶ qui erant dispersi congregaret in unum. ‘Quod²⁷’ igitur ‘perierat²⁸ non quesistis²⁹’ supple: pie et caritative, sed cum austeritate imperabatis eis et cum potentia querendo solum³⁰ preesse et non prodesse sententias et maledictiones fulminando, imprecando cum³¹ omni rigore possibili procedendo etc. Et sequitur: et disperse oves mee, eo quod non esset pastor, supple: contra lupum dispergentem se opponens animam suam pro ovibus ponens perditas³² propriis humeris, reportans adque, ut videtur, pastor proprius ovium tenetur de necessitate sue salutis. Nam, ut tactum est, sic tenetur esse bonus pastor. Et si dicat huiusmodi proprius pastor non posse caritative et pie per predicationem, informationem, submissionem aliorum iudicio, purgationem, aut etiam nec per martirium huiusmodi oves perditas reducere propter earum duritiam et obstinationem et pertinaciam nolentium, nec recognoscentium vocem pastorum, refutantium informari etc. non curantium de submissione obligatione purgationis³³ ac consilio generali, et sic de aliis remediis.

Quis alius restat huiusmodi pastori nisi dolor et gemitus et ad Deum oratio, quantum est de persona sua, et resignatio officii pastoratus presenti pastoris Domino Ihesu Christo absenti persona³⁴ in manu sue Ecclesie presentis? Qui Christus³⁵ principaliter³⁶ et primario et Ecclesia ministraliter et secundario poterunt providere de remedio oportuno interveniente Spiritu Sancto consilio qui cum Patre et Filio etc.

Debet³⁷ de remedio bellorum principum terrenorum* catholicorum an intervenire debeat et possit³⁸. Et possit licite potest queri, in quo dubio consideranda³⁹ sunt dicta Christi ad Petrum dicendum repone gladium etc. Ad oppositum sunt facta Imperatorum Romanorum qui per potentiam terrenam in factis ecclesiasticis pene similibus interposuerunt vicem suas. Sed de hoc dubio supersedendum ad presens.

|P1 244v| Quoad⁴⁰ presens scisma, qualiter pastores debeant intendere de necessitate salutis⁴¹ et omnibus aliis spectantibus ad salutem subditorum et cavere debeant dispersionem gregis dominici, specialiter principalis pastor ministerialis creatus etc. satis tangitur in multis Scripture locis: Ieremie 23, ve pastoribus qui dispergunt et⁴² dilacerant gregem pascue mee; et infra, vos dispersistis gregem meum, et eiecistis eos, et non visitastis⁴³ eos; ecce⁴⁴ ego visitabo super maliciam studiorum vestrorum⁴⁵. Eo scilicet quod non visitastis eos, scilicet gregem dispersum⁴⁶ commissum vivendo auctoritatem huius Scripture que locuntur de obligationibus prelatorum sub nomine pastorum aut alias⁴⁷ et de reprehensionibus non facientium ea ad que tenentur circa gregem eis comissum ex officio et non comissum ex officio, sed caritative convinctum et diligendum ex caritate et diligendum et iuvandum, maxime quoad ea que tangunt salutem et sunt prelatis possibilia et rationabilia fieri.

Sicut quamplurime prout de multis tangit Okam in Dyalogo suo, libro 7, capitulo 38 in volumine meo sisterno 6, folio 19. Item, ibidem de obligationibus prelatorum, scilicet qualiter et ad que teneantur multa inducit ex Decretis et dictis sanctorum que non habentur ibidem extense quinymo oporteret videre extense in Decreto que omnia quoad presens.

Sed revertor ad unum quod tactum est de Romano Pontifice ac universali pastore quod tenetur de necessitate sue salutis ovem perditam et multo fortius oves perditas ad ovile proprium propriis humeris caritative, non violentia, reportare, ut possit dicere ovi perdite: perpetua caritate dilexi-te ideo atraxi te miserius. Et iterum dicat conformiter Christo de⁴⁸ ovibus suis de iure sibi debitis, de facto sibi perditis: alias oves habeo, scilicet de iure MAS que de facto non sunt ex hoc ovili, oportet me eas adducere, scilicet de necessitate salutis, quam est in possibile ut sit⁴⁹ unum ovile et unus pastor.

Pro quo faciendo, ut tactum, tenetur animam suam exponere⁵⁰ morti et sustinere matirium, si per hoc posset eas reducere ad unitatem obedientie et viam salutis per consequens⁵¹. Aut si per hoc non possit, nec per informatam* debitam de iure suo, aut submissionem⁵² aliorum iudicio positive⁵³, iudicio ecclesie vel consilii generalis vice gerentis ecclesie universalis purgationem legitima⁵⁴ aut modum aliis quibuscumque hoc non possit.

Non restat sibi aliud remedium in dolor et gemitus, ut supratactum est, et omnino ad Deum et resignatio suit pastoratus presenti pastorum Domino Ihesu qui potens est remediare ubi humana desunt remedia, sicut est in casu presenti.

Ex⁵⁵ quo ulterius videtur posse argui sic: in casu predicto, scilicet quo Romanus Pontifex non potest officium suum ad quod tenetur de necessitate salutis exercere, scilicet reunire gregem dispersum alico modo predictorum tenetur papatui resignare de necessitate salutis, si per hoc videatur verissilimiter sibi gregem dominicum dispersum posse reuniri. Argui inquam potest sic: papa tenetur in dicto casu resignare papatui, igitur, si non resignat, iniuste detinet, igitur ius ad papatum perdit, igitur non est verus, igitur non est sibi obediendum tanquam pape, et si aliquis cogatur sibi obedire timorum cadente in constantem virum, non restat nisi dolor et gemitus etc.

Respondetur dic dicendo ad istam consequentiam: ‘tenetur resignare’ verum est in foro conscientie, igitur iniuste detinet negatur, licet sequatur⁵⁶ tenetur de necessitate salutis resignare papatui et non resignat, ergo iniuste agit vel obmitat, ergo iniustus etc.⁵⁷ iniustus existens per omissionem eius ad quod tenetur papatum retinet, sicut si argueretur sic: papa tenetur diligere Deum super omnia et non diligit, ergo iniuste detinet papatum, non valet, sed bene sequitur, ergo iniustus detinet vel retinet papatum.

Ista materia vel ista argumentatio et responsio similes sunt dictis argumentis et responsionis de domino rerum perdendo vel non perdendo per peccatum mortale⁵⁸ et perditionem gratie, respondendo ad rationes domini Almakani, prout alibi magis patet, nec plus de hoc tractandum.

|P1 245r| Secundum folium⁵⁹.

Ad principale intentum redeundo viso de obligatione fidelium in generali ad remediandum presenti scismati; deinde specialiter de prelatis; tertio, specialissime de supremo prelato Papa.

Nunc restat videre de quibusdam aliis statibus in speciali. Et primo, de obligatione doctorum ad quid teneantur specialiter in presenti casu. Et pro isto et sequentibus premittenda sunt ea que ponit Nicolaus in illo Decreto “In nomine Domini” dubium de intruso in Apostolicam Romanam Sedem. Unde inter cetera inquit sic: “Quod⁶⁰ si quis contra hoc nostrum decretum synodali sententia promulgatum per seditionem vel presumptionem aut quolibet ingenio electus aut etiam ordinatus, seu intronizatus fuerit, auctoritate divina et sanctorum apostolorum Petri et Pauli, perpetuo anathemate cum suis auctoribus, fautoribusque et sequacibus a liminibus sancte ecclesie separatus abiciatur sicut Antichristus, et invasor et destructor⁶¹ totius Christianitatis⁶².” Ex⁶³ quibus verbis et sequentibus penarum inprecationibus et fulminationibus aparet intrusum modo predicto in sanctam sedem Romanam quocumque heretico peiorum fidei et ecclesie nociviorem et plus⁶⁴ contra eum quam contra quemcumque hereticum a quovis ad quem pertinet causa fidei et ecclesie procedendum.

Cum igitur ad doctores pertineat hereticos extirpare seu potius inpugnare et reprobare, sequitur quod tenentur inpugnare et reprobare huiusmodi intrusum Antichristum⁶⁵, invasorem ecclesie⁶⁶ et destructorem totius Christianitatis. <1.> Et⁶⁷ quod ad hoc teneantur de necessitate salutis probatur, quia omnis servus⁶⁸ necligens facere susceptum officium et abscondens talentum sibi traditum culpabiliter agit, teste Salvatore, Matthei 25 dicente de huiusmodi servo abscondente talentum: inutilem servum eicite in tenebras exteriores; illic erit fletus et stridor dentium. Et sic videtur quod servus huiusmodi dampnabiliter obmittit quod alibi notatur cum dicitur: servus sciens voluntatem Domini sui et non faciens plagis vapulabit multis.

Voluntas autem Dei est et scita esse talis ut unusquisque doctor et predicator evangelicus veritatem predicet, falsitatem reprobet. Hoc etiam precipere videtur apostolus, II Thimotei 4: predica verbum, insta opportune, importune; argue, obsecra, increpa in omni pacientia et doctrina. Et infra: vigila, in omnibus labora, opus fac evangeliste, ministerium tuum imple⁶⁹. Et generaliter omnes doctores et predicatores admonet Ephesios 6: sumere scutum fidei⁷⁰ et gladium Spiritus quod est verbum Dei. Et quod specialiter hoc doctoribus et predicatoribus dirigatur, ymo iniungatur, patet ex sequentibus: calciati pedes in preparationem Evangelii pacis. Matthei 10: Ecce ego mitto vos sicut oves in medio luporum. Estote ergo prudentes sicut serpentes. De quali prudentia, Matthei 16: intuemini, et cavete a fermento phariseorum et saduceorum, scilicet falsam et malam doctrinam reprobando et verum predicando, peccata corripiendo, virtutes laudando. Matthei 24: Videte ne quis vos seducat. Multi enim venient in nomine meo, dicentes: Ego sum Christus.

Ad propositum applicando⁷¹ ad litteram multi, id est duo⁷² prelatis, enim locutio duorum numero contenta est. Duo enim venerunt in⁷³ presenti dicentes quilibet, quia ‘ego sum Christus’, id est Christi vicarius unicus universalis vel generalis⁷⁴, super quo moventur doctores non seduci. Tenentur enim non seduci, sed debent eligere bonum etc.⁷⁵ et reprobare malum, scilicet intrusum, Antichristum, invasorem ecclesie etc.

Aprobare partem veram et reprobare partem falsam cuiuscumque contradictionis tangentis fidem et ecclesia, aprobare⁷⁶ catholicas veritates⁷⁷ et reprobare hereticas falsitates, hec enim sunt duo opera sapientis, scilicet “non mentiri de quibus novit et mentientem manifestare posse”, primo Elencorum.

Tenentur igitur doctores reprobare taliter intrusum, “Antichristum, invasorem ecclesie, destructorem Christianitatis” . Ad quod arguitur sic: quicumque non resistit peccanti, supple ‘si potest’, si illi ex officio incumbit resistere, est similiter iudicandus ut peccans, cui non resistit⁷⁸.

<2.> Et⁷⁹ hec causa quare in talibus taciturnitas imputatur prelatis et doctoribus ac predicatoribus, quia eis incumbit ex officio resistere. Ad hanc probationem possent adduci multe auctoritates supratacte que videntur sonare, quid quo non resistit peccanti⁸⁰ cum potest, consentit eidem, et per consequens pari pena puniendum. Unde iura dicunt quod “agentes et consentientes pari pena puniuntur”, id est puniendum sunt⁸¹. Sumitur ista regula ab apostolo, Romanos 1: amen dico vobis, quoniam qui talia agunt, digni sunt morte, et⁸² non solum qui faciunt ea, sed qui consentiunt facientibus. Unde versus: “si quis delinquit, ut Paulus apostolus inquit, qui consentit ei, fit reus ipse rei.”

|P1 245v| <3.> Ad⁸³ idem argui⁸⁴ potest sic: omnis iniquitas, perfidia ac perversitas inimicorum ecclesia odiendo* est habenda, teste Propheta dicente: iniquos odio habui, legem ac tuam dilexi⁸⁵; et alibi: odivi ecclesiam malignantium, et cum impiis non sedebo etc. Nonne qui te oderunt oderam, et inimici facti sunt michi. Et iterum: omnem iniquitatem odio habui etc. Igitur, omnes doctores et predicatores perfidiam et perversitatem intrusi debent⁸⁶ odire et detestari, et per consequens debitis circumstantiis adhibitis seu observatis debent reprobare. Patet consequentia, quia secundum Gregorium, “probatio dilectionis est exhibitio operis”. Et iterum, secundum eumdem, dilectio “operatur magna si est; si vero⁸⁷ renuit operari, amor non est”. Et per consequens, probatio odii talis intrusi est exhibitio reprobationis. Nam talem odium operatur etc.

Ad hoc potest <addi> Augustinus seu dicta eius que habentur 23, questione 4, capitulo ‘Duo ista’, dicens: “Duo ista cum dicimus, homo peccator, non frustra dicuntur. Quia peccator est, corripe: et quia homo, miserere, nec omnino liberabit hominem, nisi cum persecutus fuerit peccatorem. Huic officio omnis invigilat disciplina, sicut cuique regenti apta et accommodata est, non solum episcopo regenti populum seu plebem, sed pauperi regenti domum suam⁸⁸, diviti regenti familiam suam, marito regenti coniugem suam seu coniugem, patri regenti prolem, regi regenti gentem suam. Et paulo post: Sicut nulli homini claudenda est misericordia, nulli peccatori inpunitas relaxanda.” Et per consequens, intruso Antichristi etc. pena et increpatio danda est, etc.

<4.> Ad⁸⁹ idem, doctores et predicatores sunt occuli corporis ecclesie spirituales, et per consequens videre debent bona et mala, virtutes et vitia, periculosa et utilia sibi et aliis, et illis monstrare⁹⁰. Maximum vero periculum ecclesie videtur esse papa intrusus, antichristus, invasor ecclesie et destructor Christianitatis, igitur etc. Unde in Scriptura prophetica dictum est, cum cuilibet doctori et predicatori dictum est: super montem excelsum ascende, tu qui evangelizat Syon; dic civitatibus. Item, alibi: clama, ne cesset, quasi tuba exalta vocem tuam, annuntia populo meo scelera eorum, et domui Iacob⁹¹ peccata eorum. Et multa similia in Scriptura posita⁹² possent⁹³ induci obiecto.

<5.> Ad⁹⁴ idem, sicut ad testem pertinet in iudicio perhibere testimonium veritatis, ita ad predicatores et doctores legendo et predicando. Sic enim apostoli vocati sunt testes a Christo, Actuum 1: eritis michi testes in Ierusalem etc. Et iterum ibidem: oportet⁹⁵ unum ex hiis fieri testem etc. Et sic doctorem debent testimonium contra intrusum etc. Et si dicatur quod, sicut testes non tenetur testificari veritatis nisi requisiti, ita nec doctores seu predicatores, potest dici quod ymo testes quandoque tenentur dicere veritatem non coacti ex conscientia et caritate, sicut unusquisque tenetur dicere de proximo vel pro proximo quid vellet vel sicut vellet dici pro seipso, Luce 6: prout vultis ut faciant vobis homines, facite illis. Et per consequens idem dicendum de dicere quod maxime faciendum est quando sic facere vel dicere nulli nocet, igitur sic facere tenentur predicatores et doctores.

Quod autem testis non compulsus a superiore⁹⁶ teneat dicere veritatem, dicit Thomas 2^a 2^e, questione 7, articulo 1, dicens: “in testimonio ferendo distinguendum est. Quia aliquando requiritur testimonium alicuius, aliquando non” etc. Stat autem sententia in hoc quod, si requiritur testis a superiori in manifestis tenetur, in occultis non, et etiam si non requiritur a superiori, pro bono proximi vel malo vitando tenetur, etc.

<6.> Ad⁹⁷ idem, sicut⁹⁸ advocatus tenetur prestare patrocinium iuste cause, ita doctores et predicatores teneantur veritatis catholicam aprobare et falsitatis et pravitatem oppositam reprobare, sed advocatus tenentur de necessitate salutis prestare prebere patrocinium cause iuste, specialiter pauperum vel pauperis quando non aparet inpromptu quod per alium modum quam per suum iuramentum* possit pauperis causa sublimari. Igitur ita erit de predicatoribus et doctoribus quod tenentur intrusum Antichristum reprobare et rite et canone electum pro viribus admirare et aprobare, laudare, benedicere⁹⁹ et predicare.

<7.> Ad¹⁰⁰ idem, sicut ad¹⁰¹ accusatorem spectat accusare iudici crimen perniciosum rei presente quod potest probare, ita ad predicatores et doctores spectat reprobare errores seu errorem perniciosis contra ecclesiam catholicam insurgentis¹⁰², simile est presens scisma etc.¹⁰³ Nam et ipsi predicatores et doctores accusare debent perniciosum quamquam ac ecclesie nocivum. Inducitur unum superius tactum dictum Gregorii, quod habetur 2, questione 7, capitulo ‘Sicut’ ubi sic dicitur: “sicut laudabile discretumque est reverentiam et honorem exhibere prioribus, ita rectitudinis et Dei timoris est, si qua in eis sunt que indigent correctione, nulla dissimulatione postponere, ne totum quod absit corpus morbus invadat, si languor non fuerit curatus in capite”. Si igitur doctores et predicatores tenentur¹⁰⁴ per coniectionem curare languorem in superioribus, etiam in capite errorem, sicut Paulus, doctor gentium¹⁰⁵, languorem¹⁰⁶ erroris in ceremoniis legis correxit et curavit in Petro, Ad Galatas, nam restiti ei, et correxit, et reprehendit, quia reprehensibilis erat. Multo magis ad eos pertinet reprobare et corrigere intrusum Antichristum etc.

|P1 246r| Tertium folium¹⁰⁷.

Premisse rationes¹⁰⁸ de obligatione doctorum¹⁰⁹ et magistrorum¹¹⁰ circa etc. Confirmatur: nam quisque catholicus peritus in lege divina absque tali gradu ad predictam reprobationem intrusi Antichristi, invasorem ecclesie, destructorem Christianitatis tenetur omni modo iusto¹¹¹ sibi possibili¹¹², ut patet ex superius declaratis. Igitur, a multo fortiori doctor et professor doctrine evangelice, ymo ut videtur, si simplex catholicus peritus in lege divina minus vel cumque doctor tenetur de honestate et supererogatione¹¹³ et perfectione vite et operationis¹¹⁴ moralis¹¹⁵ ad hoc. Si ad reprobandum huiusmodi intrusum Antichristum etc., tunc, ut videtur, doctor tenetur de necessitate salutis, quia professus est defensarum fidem et ecclesiam catholicam et reprobare omnia ecclesie¹¹⁶ et fidei adversantia, sicut etiam patet in alio exemplo. Nam quilibet catholicus tenetur de supererogatione observare castitatis etc., sint lumbi vestri precincti¹¹⁷ etc. Professus vero sic agere tenetur de necessitate salutis, et ita videtur dicendum in proposito presenti de professore theologico specialiter et etiam de non professore ordinato ad verbum Dei predicandum.

Tenentur igitur doctores theologici et canoniste seu professores iuris canonici intrusum in sedem Romanam, Antichristum, invasorem ecclesie, destructorem Christianitatis totis viribus reprobare¹¹⁸ verbis et scriptis de necessitate sue salutis. Et si negligant facere quid in se est, graviter peccant.

Sed¹¹⁹ quid si maior pars doctorum¹²⁰ taliter intruso consentiat? Potest dici quod pauci, ymo unus solus debet resistere exemplo Helye qui, cum solum se crederet esse prophetam, hereticos et apostatas constantissime confutabat. Unde et pauci doctores sustinentes veritatem possunt dicere illud I Machabeorum 2¹²¹: Etsi omnes gentes regi Antiocho obediunt Antiocho, ut discedant unusquisque a servitute patrum suorum, et consentiat mandatis eius, ego et filii mei, et fratres mei, obediemus legi patrum nostrorum; propicius sit Deus nobis; non audiemus verba regis Antiochi, nec sacrificabimus transgredientes legis nostre mandata, ut eamus altera via. Et si dicatur quod pauci contra multitudinem incassum et frustra laborent, respondetur quod non debent desperare de victoria, iuxta illud I Machabeorum 3¹²²: Facile est concludi multos in manus paucorum; et non est differentia¹²³ in conspectu Dei celi liberare in multis, et in paucis, quoniam non in multitudine exercitus victoria belli, sed de celo. Et II Paraliponenon 14¹²⁴: Domine, non est apud te ulla distantia, utrum in paucis auxilieris sine in multis, vel an in pluribus. Adiuva nos, Domine Deus noster: in te enim, et in nomine tuo habentes fiduciam, venimus contra hanc multitudinem. Dominus Deus noster tu es: non prevaleat contra te homo.

In causa enim Dei non debet homo desperare¹²⁵ de victoria, quia II Esdre 3¹²⁶ scribitur quod “super omnia vincit veritas”. Unde Cassiodorus¹²⁷ in quadam epistola: “Veritas rerum atque utilitas semper a paucis et sapientioribus melius invenitur quam per multitudinem clamosam. Multitudo enim clamosa nil habet honesti.” Et Chrisostomus¹²⁸ super illo verbo Matthei 22 accesserunt ad Iesum pharisei, sic inquit: “Conveniunt in unum, ut multitudine vincerent, quem ratione superare non poterant; a veritate siquidem nudos professi sunt, qui multitudine se armaverunt”. Et Salvator¹²⁹, Matthei, ore proprio idem¹³⁰ testatus est dicens: lata est via que ducit ad perditionem, et multi ingrediuntur per eam; et arta est via que ducit ad vitam, et pauci ingrediuntur per eam. Et Ecclesiastes 1 inquit sapiens¹³¹: Vidi cuncta que fiunt sub sole, et ecce universa vanitas et afflictio spiritus. Perversi difficile corriguntur, et stultorum infinitus est numerus.

Et per consequens, in causa presentis scismatis argumentum sumptum a multitudine vel maiore parte Christianitatis adherente intruso nullum est, nec debet paucitas adherentium currere quosquam vel quiquam in hac parte. Quinymo, ut tactum est, multitudo adherentium suspicionem de falsa adhesione inducit, ut tactum est.

Specialiter attenta qualitate temporum seu hominem hiis temporibus¹³² in quo summus, in quos fines seculorum devenerunt. De quo tempore Apostolus II Thimotei 3: Hoc autem scito, quod in novissimis¹³³ diebus instabunt tempora periculosa. Erunt enim homines seipsos amantes, cupidi, elati, superbi, blasphemi, parentibus non obedientes etc.¹³⁴ ingrati, scelesti, sine affectione, sine pace, criminatores, incontinentes, immites, etc. voluptatum¹³⁵ amatores magis quam Dei; habentes quidem speciem pietatis – id est fidei – virtutem autem eius abnegantes. Et infra: resistentes veritati¹³⁶, homines corrupti mente, reprobi circa fidem. Mente corrupti tripliciter: cupiditate beneficiorum, prelationum voluptatum, horum affectione adherentem. Et similium adherent namque Ytalici affectione patriali*, Theutonici affectione imperiali (scilicet habendi imperatorem), Anglici¹³⁷ odio Gallicorum, nonnulli alii affectione beneficiorum que prescis temporibus in suis partibus habere non potuerunt etc. Sicut etiam in speculativus affectio seu corruptio affectionis pervertit studium. Unde communiter Apostolus, II Thimotei 4: Erit tempus, cum sanam doctrinam non sustinebunt, sed ad sua desideria coacervabunt¹³⁸ magistros, prurientes auribus, et a veritate quidem auditum avertent, ad fabulas convertentur.

|P1 246v| Sicut enim pro mundana vanitate et ad sua desideria aliqui studentes coasservant et eligunt¹³⁹ sibi magistros prurientes auribus et doctrinas curiosas ad apparendum, sic etiam homines mundialiter viventes, etiam clerici literati, eligunt sibi superiores vel adherent superioribus a quibus sperant habere promotiones, honores et divicias; probantque ipsos habere ius presidendi alios reprobando non affectu ad veritatem, sed tendendo¹⁴⁰ ad propria comoda ab amore et zelo virtutis et veritatis, penitus alieni, quibus loquitur Dominus per prophetam Ysaiam 5: Ve qui dicitis malum bonum, et bonum malum; ponentes lucem tenebras, et tenebras lucem; amarum in dulce, et dulce in amarum! Ve qui sapientes in oculis vestris, et coram vobismetipsis prudentes; qui iustificatis impium (id est, probatis intrusum iustum) pro muneribus, et beneficus et diginalibus* et iustitiam aufertis ab eo! Propter hoc, sicut devorat stipulam etc.

Quorum nonnulli familiares sunt et commensales talium quos approbant et quibus adherent cum quibus vel de quorum bonis epulantur. De quibus Apostolus Ad Philippenses 3: Multi enim ambulant, quos sepe dicebam vobis (nunc autem et flens dico) inimicos crucis Christi, quorum finis interitus, quorum Deus venter est, et gloria in confusione ipsorum, qui terrena sapiunt. Ubi Gloza de quolibet tali dicit Salamon, Proverbiorum 28: Qui cognoscit in iudicio faciem hominis non bene facit¹⁴¹; iste et pro buccella panis deserit veritatem. Et non solum in iudicio publico et litigioso¹⁴² debet homo vitare affectionem ad personas, sed in iudicio quolibet quo investigative et disputative inquiritur de iure vel iustitia aliquarum. Debet enim quilibet sic iudicans pure affectione sciende veritatis inquirere, arguere et consequenter iudicare, et pure veritatis profiteri, specialiter doctores et professores veritatis. Unde Gregorius in Omelia quadam: “ille veritatis congruus est defensor, qui quod recte sentit loqui non metuit aut erubescit.”

Talibus carent magnatos et potentes iuxta illud commune dictum Senece: “potentibus et divitibus hoc solum deest qui verum dicat.” Et iterum, idem Seneca: “cum infelicis potentisque homines clientulum veneris necesse est ut veritas vel amicitia relinquatur.” Nam ibi specialiter “veritas parit odium”.

Tales specialiter, si qui inter¹⁴³ eos doctores fuerint et veritatis professores deberent advertere ad dictum illius pagani philosophi Aristotelis, I Ethicorum, capitulo 7: “oportet pro salute veritatis familiaria despicere philosophos existentes. Duobus enim existentibus amicis” – scilicet homine et veritate – “sanctum est prehonorare veritatem.” Et iterum, ibidem: “amicus Socrates sed magis amica veritas.”

Cui concordat dictum superius allegatum Proverbiorum 28: Qui cognoscit in iudicio faciem hominis non bene facit. Sic non cognovit faciem hominis Paulus doctor gentium, cum Petrum coapostolum affectus veritatis fidei et ritus veri legis divine reprehendit, quia reprehensibilis erat, per auctoritatem quam se fatetur habere, I Thimotei 2: veritatem dico, non mentio,) doctor gentium in fide, et veritate. Alibi et non solum. Sic¹⁴⁴ doctor doctorum Christus palam locutus est, et in oculto nihil etc.

Quod¹⁴⁵ vero doctores ultra simplices quantumcumque peritos aliud potestatis et auctoritatis, et per consequens, obligationis ad veritatem approbandam et falsitatis reprobandam maxime in tangentibus fidem et ecclesia videtur satis Scriptura. Unde Epheseos 4: Et ipse dedit quosdam apostolos, quosdam prophetas, alios vero evangelistas, alios autem pastores et doctores, ad consummationem sanctorum in opus ministerii, in edificationem corporis Christi etc.

Et per consequens doctores, si non obvient erroribus, plus peccant ceteris paribus non doctoribus. Patet Iacobi 3: Nolite plures magistri fieri fratres mei, scientes quoniam maius iudicium sumitis. In multis enim offendimus omnes. Propterea Apostolus Romanos 2 contra doctores legis dicebat vel ad eorum unumquodque non facientem officium suum sic dicens: Si autem tu Iudeus cognominaris, et requiescis in lege, gloriaris in Deo, nosti voluntatem eius, et probas utiliora, instructus per legem, confidis te esse ducem cecorum, lumen eorum qui in tenebris sunt, eruditorem insipientium, magistrum infantium, habentem formam scientie, et veritatis in lege. Qui ergo¹⁴⁶ alium doces, et teipsum non doces, etc. Et Salvator: Ve vobis scribe et pharisei qui imponitis onera inportabilia in humeros hominum et cetera multa.

Et iterum, idem Salvator inquit: Super catedram Moysi sederunt scribe et pharisei, etc. multa.

Que et similia notant maiorem obligationem in doctoribus uniuscuiusque legis ad obviandum legi contrariis quam sic in simplicibus quantumcumque peritis. Et sic pro nunc dictum sit de doctoribus.

Hec de doctoribus.

Circa istum punctum movetur dubium in tertio sisterno huius voluminis.¹⁴⁷

|P1 247r| Quartum folium.¹⁴⁸

Quod¹⁴⁹ autem principem teneatur obviare intruso in presenti casu. Nam, ut dicitur in illo Decreto “In nomine Domini”, est Antichristus Christo, scilicet contrarius, invasor ecclesie, destructor Christianitatis, et per consequens, omnes presentes Christiani tanta necessitate sue salutis tenentur sibi obviare quanta tenentur servire Christo, conservare ecclesiam et totam Christianitatem, specialiter eis subditam et commissam.

Item, principes Christiani tenentur omnem pravitatem hereticam de suis dominiis extirpare, si pullulanter, et ne pullulet impedire modo, sic quod in isto casu ex parte intrusi et sibi obedientium et vero Romano pontifici, ac per consequens vere Romane ecclesie inobedientium, contingit heresis, ut patet 22 distinctione Decreti sub authoritate Nicholay pape loquentis de Romana ecclesia per hunc modum quod omnium primatuum, archiepiscopatuum¹⁵⁰ vel ecclesiarum cuiuslibet ordinis dignitates instituit Romana ecclesia, et infra, post pauca, concludit: “Unde non est dubium, quia, sicut quisquis¹⁵¹ cuilibet ecclesie” – seu potius alicui ecclesie – “ius suum detrahit, iniustitiam facit. Ita quisquis Romane ecclesie¹⁵² privilegia ab ipso summo omnium ecclesiarum capite traditum auferre conatur, hic proculdubio in heresim labitur et cum ille vocetur iniustus” – scilicet qui alicui ecclesie ius suum detrahit alteri a Romana – “hic” – scilicet qui romane ecclesie ius suum detrahit – “dicendus est hereticus. Fidem quippe violat qui adversus illam agit, que est mater fidei; et illi contumax invenitur, qui illam cunctis ecclesiis pretulisse cognoscitur. Unde sanctus Ambrosius se in omnibus sequi magistram sacram Romanam ecclesiam profitetur.” Et sic patet ex inobedientia Romane ecclesie sequi heresim saltem ex contrarietate ad¹⁵³ Romanam ecclesiam¹⁵⁴ et posterioratione eius¹⁵⁵ hoc sequitur, scilicet heresis etc.

Modo constat quod in hoc casu¹⁵⁶ intrusus et sui complices ac obedientes eidem vero Romano pontifici ac vere Romane ecclesie adversantur et ius sibi a Christo traditum detrahunt, igitur etc.

Modo autem constat quod ad presentes Christianos de necessitate sue salutis pertinet de suis dominiis hereses extirpa, cum, ut ostensum est supra, causa fidei ad omnes pertineat et maxime ad potentes illam preteritis* defensare et magis ad potentiores quam ad¹⁵⁷ minus potentes.

Et si dicatur quod potentes non habent iudicare qui sit intrusus aut legitime electus in presenti casu, opponitur per hoc quia ex quo ad eos pertineret obviare intruso et eum pro posse extirpare de necessitate sue salutis, si ignoraverint quis sit ille intrusus in presenti casu, tenentur inquirere et se a peritis suorum dominorum aut ab aliis scientibus et fide dignis tenentur se informare. Probatur hoc: nam ad ipsos spectat, ut tactum est, omnes hereses de suis dominiis extirpare, si pullulaverunt et ne pullulent impedire modo dicunt iura quod “cuicumque pertinet potestas aliquid faciendi, ad ipsum pertinere noscuntur omnia que pertinere noscuntur omnia sine quibus non potest illud convenienter efficere.” Quemadmodum, si causa aliqua comittatur alicui, ipse super omnia que pertinere noscuntur ad illam causam plenariam recipit potestates. Nam, concesso principali conceditur accessorium, et ad hoc nonnulli allegant iura quam plurium, que obmitto, nisi tantum quottationes. Allegant namque ad predictam conclusionem iura, Extra, ‘De officio delegati’, capitulo 1 Alexandri III sic dicentem: “sicut agentes et consentientes pari pena” etc. et infra, capitulo “Preterea” De potestate iudicis delegati scribit idem Alexander sic: “quia ex quo sibi causa comittitur” etc. Item, capitulo “Prudentiam” Celestinus dicit: “delegati eandem iuridictionem, quam in principali, et in accessorio exercebunt” etc. Et infra, capitulo “Suspicionis” statuis Gregorius IX quod: “ab ipso quoque iudice cui sicut iuridictio, sic cetera, sine quibus” etc.

Ex quibus concludunt sic arguentes, quod principibus quibus competitur hoc pravitatem hereticam, et per consequens, dominationem* scismaticam de suis dominiis extirpare et ne pullulent impedire competit conpetit inquirere de huiusmodi, si ignorent cum sine huius inquisitione principalem effectum ad quem tenentur de necessitate salutis efficere !!!a’!!!a!!e possint. Confirmant sic, quia sicut ad eundem spectat inquirere de personis diffamatis et accusatis, iudicare servet iuris ordinem, ita ad quem spectat extirpare pravitatem hereticam et distentionem scismaticam, si fuerint perpetrare, ad eundem spectat diligenter inquirere veritatem de eisdem pravitatibus publice nunciatis. Patent hec ex presumpta¹⁵⁸ radice¹⁵⁹.

|P1 247v| Item, ad quem spectat obviare periculis que noverit ingruere vel innuere, ad eundem spectat de periculis que per publicam famam nunciantur perquirere veritatem. “minus enim feriunt iacula que previdentur”, ut inqui Gregorius in Omelia. Et sapiens quidam inquit: “prospice qui veniunt hos casus esse ferendos. Nam levis ledit quidquid previdimus ante”. Sed ad reges et principes spectat omnem pravitatem hereticam atque scismaticam de eorum dominiis extirpare et ne pullulent impedire, quod probatur sic: quicumque non tenetur fugere de terra sua propter hereticos ac scismaticos ut debet cum eis communicare, nec eos quomodolibet receptare seu qui debet cum eis non communicare ac eos non receptare, debet eos de terra sua fugare vel captivare vel penitus extirpare; sed reges et principes sunt huiusmodi, igitur etc.

et Ulterius potest argui sic: sed omnis qui possunt fascinus prohibere et supple tenentur ad hoc et non prohibet, cum ad ipsum pertineat eidem fascinori favere, censetur, ut tactum est, et tangitur de hoc libro 6 Dyalogi, capitulo 99.

Tenentur¹⁶⁰ igitur reges et principes de necessitate salutis obviare omni rationabili sibi possibili obviare scismatice perversitati maxime¹⁶¹, que habet annexam hereticam pravitatem quale est scisma presens, ut tactum est auctoritate Decreti.

De¹⁶² potestatibus vero inferioribus regibus et principibus dicendum est per omnia, sicut de regibus et principibus. Et si moveatur dubium¹⁶³ quomodo potest sciri quomodo aliqua potestas superior sive inferior sive communitas sive tante potentie quod cum fructu spirituali possit prohibere intrusum in sedem apostolicam, respondetur quod quecumque persona potestas vel communitas et tante potentie que pro bonis temporalibus communicandis* vel retinendis vel in comodis vitandum potest resistere, potest resistere et rebellare intruso in sedem apostolicam, illa est potens rebellare eidem pro fidei et ecclesie causa, quod si non fecerit, debet senseri carere zelo fidei et esse fautor intrusi et intrusionis. Ad quantum enim personam et communitatem super alios potestatem habentem spectat sibi subiectos ab heretica pravitate et scismatica malignitate purgare; qui vel prelati sunt solliciti hoc facere aut sunt dampnabiliter necligentes, si sint solliti et non possunt per se invocare, habent seculare potentes ad hoc et illi tenentur eos iuvare fideliter, si sint dampnabiliter necligentes, seculares etiam non requisiti, si cum fructu possunt, tenentur de necessitate salutis extirpare omnem hereticam pravitatem ac scismaticam perversitatem.¹⁶⁴

Idem¹⁶⁵ probatur de communitatibus non habentium alii¹⁶⁶ super alios potestatem, scilicet quod tenentur sicum fructum spirituali, possunt resistere tali fascinori scismatico ac heretico. Probatur sic, quia non minus tenetur talis multitudo defendere ecclesiam et fidem catholicam quam socium vel patriam contra invadentes; sed ad secundum tenetur talis multitudo, ut allegatur 23, questione 3, capitulo “Fortitudo”: “Fortitudo, que bello tuetur, a barbaris patriam vel domi defendit infirmos, vel a latronibus socios, plena iustitia est.” Iustitia autem, cum Dei precepta concernat, inductiva est necessitatis et rigoris ad differentiam favorum et gratie que de hiis que supererogationis sunt existunt.

Ad idem arguitur: ad eosdem spectat Christum defendere et eius fidem, sed ad multitudinem non habentem potestatem super alios pertinebat Christum defendere, teste Augustino, ut allegatur 23, questione 4, capitulo ultimo: “Ostendit propheta non immunes esse a scelere, qui permiserunt principalibus Christum interficere, cum multitudine timerentur et potuissent illos a facto et se a consensu liberare.”

Et ex eisdem motivis posset ostendi de qualibet singulari persona¹⁶⁷ quod si sola posset resistere cum fructu spirituali presidentie intrusi in sedem apostolicam et ad resistendum alios provocare teneretur ad hoc de necessitate sue salutis.¹⁶⁸

|P1 248r| Quintum folium.¹⁶⁹

Probatum¹⁷¹ est igitur generaliter de omnibus catholicis et de diversis statibus fidelium qualiter omni modo rationabili sibi possibili obviare intruso in sedem apostolicam¹⁷², si sine turbatione fidelium et¹⁷³ cum fructu spirituali hoc possint. Si vero non possint sic agere, potius ad tempus possunt licite scisma tollerare, sic¹⁷⁴ precepta affirmativa. Et si semper non, tamen pro semper obligant. Probatur predicta modificatio aliquibus mediis pro. Namque arguitur, quia talis impeditio (id est, obviacie¹⁷⁵) que foret¹⁷⁶ sine fructu etc. esset extreme dementie, quia non minorum dementie est frustra nitti et nichil, nisi turbationem fidelium querere quam frustra nitti et nichil, nisi odium querere. Sed hoc secundum est extreme dementie, teste Ieronimo, qui cuiusdam sapientis approbando sententiam in Prologo super Esdram inquit: “frustra autem, ut ait quisdam, neque aliud fatigando nisi odium querere, odium extreme dementie est.”

Secundo sic: non minus est obmittenda turbatio fidelium ad quam nulla sequitur utilitas eorum quam sit evitanda correctio propter scisma vitandum, quia scisma no ob aliud obmittitur nisi quia nocivum Christianitati; similiter, turbatio fidelium est nociva Christianitati, sed secundum est obmittendum, teste Augustino qui, ut habetur 23, questione 4, capitulo “Cum quisque” ait: “Cum quisque fratrum et Christianorum” etc.

Et si dicatur quod secus est quando impugnatur fides et quando alia peccata committuntur, et per consequens, posset cessari a correctione aliorum peccatorum propter scisma vitandum, non tamen a resistentia scismaticorum hereticorum propter scisma tollendum, ut videtur notari 7, questione 1, capitulo “Cum vero”, ubi dicitur: “Cum vero non tantum prelatorum, sed totius ecclesie salus queritur et fides impugnatur, necesse est ut ex adverso ascendatur”. Et per consequens, suo modo reges et principes certare pro fide tenebuntur in casibus pretactis, etiam usque ad mortis, iuxta illud Ecclesiastici 4 quod iustitia agonizare usque ad mortem pro anima tua, et usque ad mortem certa pro iustitia, specialiter pro iustitia, que est ex fide.

Sed ad hoc posset dici quod quamvis reges et principes sint specialiter obligati ad certandum pro fide, non tamen ad certandum specialiter et in omni casu, ymo quandoque licite possunt abstinere a tali certare, exemplo Christi, Pauli et aliorum sanctorum qui interdum non solum a tali certamine cessaverunt, quinymo fugerunt a loco certaminis. Ad hoc inducitur Gregorius in Dyalogo, cuius verba habentur 7, questione 1, capitulo “Ibi” dicens: “Ibi adunati equanimiter portandi sunt mali” etc. et infra “sepe agitur in animo quod silentio pretereundum non est, quia sancti cum laborem sine fructu considerant in alio ad laborem migrant.”

Dat exemplum de Paulo Gregorius cum fugit de Damasco, ex quibus verbis concluditur quod fidei zelationibus licitum est semper cum intentione faciendi maiorum fructum pro tempore declinare a loco certaminis. Sic de regibus et principibus dicendum, quamvis enim, ubi vident esse fructuosum sine ad honorum Dei esse usque ad mortem certare debent pro fide exemplo Machabeorum quibus Iudas inquit I Machabeorum 3: Accingimini, filii potentes etc. quoniam melius est nobis mori in bello, quam videre mala gentis nostre et sanctorum. Attamen ubi non sequitur alius fructus nisi turbatio fidelium possunt cessare¹⁷⁷ reges et principes ab huius certare¹⁷⁸ et forte pari causa prelati a consilio generali.

Tertia ratio sit: non minus tolleranda est ad tempus intrusio alicuius in sedem apostolicam propter stragem corporalem et spiritualem fidelium vitandum quam propter¹⁷⁹ eandem causam sit detrahendum severitati correctionis et iustitie, sed propter dictam causam aliquando ad tempus flagitia sunt tolleranda et minime punienda, teste Augustino Ad Bonifacium, et habetur distinctione 50, capitulo “Ut constitueretur” ubi dicit sic: “ubi per graves scissuras” etc. Et per consequens ad tempus potest intrusio tollerari.

Quarta ratio: quia non¹⁸⁰ plus tenentur principes preceptis statutis et armis si oportuerit extirpare intrusum in sedem apostolicam quam teneantur ad hoc predicatores et doctores, rationibus et scripturarum¹⁸¹ testimoniis. Sed predicatores et doctores propter causam predictam possunt cessare ad huiusmodi inpugnatione testante veritate Matthei 7: nolite sanctum dare canibus, neque seminare margaritas inter porcos, etc. ne forte conversi disrumpant vos, etc.

Item, omne quod non est ad gloriam Dei potest licite obmitti, ymo forsan est obmittendum, teste apostolo Petro Corinthiorum 10: sive manducatis, sive bibitis, etc. omnia in gloriam Dei facite. Et Colocenses 3: quodcumque facitis in verbo, etc. Sed obviare intruso cum turbatione fidelium sine fructu non est ad gloriam Dei, igitur habetur intentum.

Cum isto puncto illud dubium alibi motum in materia de audientia inpugnatorum pape heretici, scilicet numquid alique occupationes sunt dimittende pro hiis agendis et que secunda pagina 11 folii presentis sisterni.¹⁸²

|P1 248v| Et quod presens casus ad¹⁸³ reges et principes pertineat, quia quando pax aliter haberi non potest, summo opere recurrendum est ad regalem providentiam. Probatur testimoniis et exemplis. Sic enim orta questione inter Symonem prepositum templi et inter Oniam summum sacerdotem super spoliatione erarii, in quo deposita erant plures thesauri pro victualibus viduarum et pupillorum, pro qua summus sacerdos et totus populus minore mente consternabatur, et ceteris malis contingentibus, malitia Symonis invalescente Onias, ad regis providentiam duxit recurrendum, ut habetur II Machabeorum 4: considerans Onias periculum, etc.

Item¹⁸⁴, legitur 17 distinctione, capitulo “Hinc etiam” quod Theodoricus Rex, advertens seditiones et divisiones in clero propter Symacum Papam, congregato consilio per eum potestati pontificum comisit ut sive vellent propositum audire negotium, sive nollent, quod magis putarent utile declararent dummodo venerandi consilii provisione pax in Romana civitate daretur, sicut ibide Crassianus recitat in hec verba: “Hinc etiam cum auctoritas Theodorici regis ex diversis provinciis ad urbem Romam sacerdotes convenire precepisset, ut sanctum consilium iudicaret que venerabili Symaco, presuli apostolice sedis, ab adversariis dicebantur impingi”, etc. usque ibi: “dummodo venerandi provisione concilii pax in Romana civitate daretur.” Ex quibus patet: in talibus ad regalem providentiam recurrendum.

Ad idem argui potest sic: ille qui minister est regni Dei vel qui minister est Dei precipue habet iudicare peccata vel peccatis que committuntur in Deum; sed omnes reges sunt ministri Dei, quibus dicitur Sapientie 6: Audite ergo, o reges, et intelligite, quoniam a Deo data est potestas vobis, et virtus ab Altissimo, qui interrogabit opera vestra, et cogitationes scrutabitur. Quoniam cum essetis ministri illius, non recte iudicastis, neque custodistis legem iustitie, neque secundum voluntatem Dei ambulastis, etc. usque ibi: Concupiscite sermones meos et diligite illos, et habebitis disciplinam. Ad reges ergo pertinet punire peccata que committantur in Deum; scismata autem et hereses sunt peccata commissa in Deum; igitur ad reges pertinent.

Item, ad illos pertinet punire scismata et hereses, quorum est omne malum iudicialiter dissipare; sed hoc pertinet ad regem, Proverbiorum 20 qui ait: Rex qui sedet in solio iudicii dissipat omne malum in circuitu suo, igitur dissipant hereticos et scismaticos.

Tertio, non minorum iuridictionem optinent¹⁸⁵ principes Christiani vel reges in Novo Testamento super sibi subditos quam super sibi subditos quondam habebant reges in Veteri Testamento, sed ad reges Antiqui Testamenti pertinebat punire sibi subditos hereticos et scismaticos, ydolatras et blasfemios. Probatur exemplis manifestis. Nam de rege¹⁸⁶ Iuda¹⁸⁷ scribitur III Regum 15: In anno ergo vigesimo Ieroboam et quod¹⁸⁸ purgavit universas sordes etc. ydolorum etc. et confregit simulacrum turpissimum. Unde patet hic quomodo de ydolatris, qui inter hereticos computantur, fecit¹⁸⁹ iustitiam zelo fidei. Et sic habetur intentum.

Item IV Regum 10, Hyeu filius Iosaphat filii Namsi propheta Baal omnes occidit. Unde habetur ibidem: cumque abiiset Hyeu invenit Ionadas filium Rachab etc. usque ibi: delevit itaque Hyeu Baal de Israel. Et propter huiusmodi ultionem a Deo remuneratus¹⁹⁰ est. Unde ibidem: dixit autem Dominus ad Hyeu: quia studiose egisti quod rectum erat, etc. et filii tui usque ad quartam generationem sedebunt super thronum Israel. Et si patet intentum.

Et¹⁹¹ sic videtur de regibus in Novo Testamento, quod taliter procedere possunt contra hereticos et scismaticos, et specialiter contra caput scismaticorum, intrusus in sedem apostolicam, contra complicemque suos, conformiter ad Hyeu, qui delevit Baal de Israel, et prophetas eius et specialiter ecclesiastica potestate¹⁹² deficiente hoc videtur reges catholici zelo fidei accensi¹⁹³ et ecclesie facere posse.

|P1 249r| Sextum folium.¹⁹⁴

Et pro evidentia premisse questionis premittunt quedam¹⁹⁵ quo debeat intelligi potestatem ecclesiasticam in hoc posse deficere, scilicet aliquo intruso presidente, et ponit quattuor modos: primo, per impotentiam; secundo, per malitiam; tertio, per dampnabilem necligentiam; quarto, per ignorantiam.

Primo¹⁹⁶, per impotentiam, si intrusus tanta uteretur temporali potestate quod nullus prelatus ecclesie, neque diocesanus in cuius dyocesi moraretur intrusus, neque alius episcopus posset ad brachium seculare recurrere, puta si omnes prelatos ecclesie tenerent in carcere vel alio quovis modo a recursu huius impediret. Vel etiam posset ecclesiastica potestas deficere per impotentiam, quia et si essent aliqui prelati pauperes et impotentes qui recurrerent ad laycos pro cohercendo intrusum illi nollent eos iuvare.

Secundo modo, potestas ecclesiastica per malitiam, puta si omnes clerici et prelati ecclesie adherent intruso, eum¹⁹⁷ defendendo et eius intrusionem approbando.

Tertio, potest deficere potestas ecclesiastica per dampnabilem necligentiam, puta si clerici et prelati qui per se et per invocatum auxilium brachii secularibus possent cohercere intrusum, et hoc facere necligunt.

Quartus modus patet utpote¹⁹⁸ si prelati essent adeo ignorantes, quod nesciunt huius hominem esse intrusum.

Hiis premissis probatur conclusio talis.

Quod ecclesia potestate deficiente aliquo dictorum modorum valeant layci repellere vel captivare intrusum in sedem apostolicam a presidentia¹⁹⁹ ipsum impediendo ne per suam iniustam presidentiam et catholicorum iniusta obedientiam huius obedientes dampnentur unacum huius intruso. Et probatur hec conclusio tam testimoniis aliquorum quam rationibus. Hoc enim videtur asserere Gloza, 17 distinctione, capitulo “Nec licuit” super illo vocabulo “seculares” dicens: “hic habet quod ubicumque deficit ecclesiastica potestas, specialiter recurritur ad brachium seculare”. Item, hec videtur sententia Ysidori, qui, ut legitur 23, questione 5, capitulo²⁰⁰ “Principes” sic ait: “Principes seculi nonnumquam intra ecclesiam potestatis adepte culmina tenent, ut per eandem potestatem disciplinam ecclesiasticam muniant.” Ubi dicit Gloza super illo verbo “intra ecclesiam”: “Layci habent iuridictionem multipliciter intra ecclesiam. Quandoque in personis ipsis, cum sint incorrigibilem, ut 32, distinctione, capitulo ‘Eos qui’, et infra, capitulo ‘De liguribus’. Quandoque propter ambitionem alicuius, ut 79 distinctione, ‘Si quis pecunia’. Item, cum fidem volunt subvertere, ut distinctione 8, ‘Quo iure’ et supra eadem capitulo, I, ‘Nec licuit’. Item, cum clericus est falsarius, et Extra, De crimine falis ad falsariorum. Et cum scisma faciunt et contempnunt excommunicationem, ut infra eadem ‘De Liguribus’. Ut ubicumque ecclesiastica potestas ut hic. Et cum tributum petunt ab ecclesia, ut²⁰¹ infra eadem, questione 8, ‘Convenior’.” Ex quibus non solum vocaliter, sed sententialiter sequitur quod ubicumque deficit ecclesiastica potestas, layci habent iuridictionem intra ecclesiam, hoc est super clericos, et per consequens, quocumque quattuor modorum predictorum, scilicet per impotentiam sive per malitiam etc.

Ex quibus aliqua secuntur. Primo, quod intrusus in sedem apostolicam et in presidendo vel in occupando sedem pertinax debet incorrigibilis reputari et, per consequens, pertinet ad laycos huius punitio. Alia quoque ratio potest assignari: nam papa intrusus per ambitionem occupans apostolicam sedem deficiente potestate ecclesiastica debet coherceri per providentiam et potentiam laycorum ne periclitetur ecclesia aut desoletur in se diversa et ordo ecclesiasticus²⁰² confundatur. Tertia ratio esse potest: fidei subversio cum in tali scismate interveniat heresis, ut tactum est, et intrusus in sedem hereticus sit sensendus, ut habetur de illo in Decreto “In nomine Domini” etc., et per consequens, deficiente potestate, prohibendus est per laycos. Quarta ratio potest assignari contemptus excommunicationi; qui enim contempnit excommunicationem ne catholici maculentur, excommunicatione cum eo per principes seculi debet coherceri quando deficit ecclesiastica potestas; sic autem est de intruso in sedem apostolicam, quia contempnit excommunicationem, ymo multiplici maledictiones positas in illo Decreto “In nomine Domini”, ut patet in textu intuenti. Item Ysidorus, ubi prius inquit “Ceterum intra ecclesiam potestates necessarie non essent, nisi ut quod non prevalent sacerdotes efficere per doctrine sermonem potestas hoc inperet per discipline timorem. Sepe enim per regnum terrenum celeste regnum proficit, ut qui intra ecclesiam positi contra fidem et disciplinam agunt rigore principum conterantur, ipsamque disciplinam, quam ecclesie auctoritas exercere²⁰³ non prevalet, cervicibus superborum potestas principalis inponat.” Ex hiis patet quod, si aliquis sit in sedem apostolicam intrusus et sacerdotes non possunt ipsum per doctrine sermonem coherceri, etc.

|P1 249v| Item, Pelagius, 23, questione 5, capitulo “Quali²⁰⁴” inquit: “Hoc enim et divine et humane leges statuerunt, ut ab ecclesie unitate divisi, et eius pacem iniquissime perturbantes, a secularibus potestatibus conprimantur.” Que autem sunt ille leges divine que sic statuerunt, potest dici quod sunt ille leges que habentur Deuteronomio 13 et 17. Nam Deuteronomio 13 non solum de sacerdotibus, sed generaliter de omnibus et specialiter in potestate constitutis dicitur: Si surrexerit in medio tui prophetes, etc., Propheta autem ille aut fictor sompniorum interficietur, et infra: Si audieris in una urbium tuarum; Deuteronomio vero 17 sic scribitur: Cum reperti fuerint apud te intra unam portarum tuarum, usque ibi: et lapidibus obruentur. Hec sunt leges divine contra omnes volentes avertere avertentes se et alios avertere volentes a vera credentia et iusta obedientia ecclesie sancte Dei qualis in casu esse censetur intrusus in apostolicam sanctam sedem.

Et diriguntur verba premissorum legum non solum ad superiores et iudices ad quos pertinet talia exequi ex officio suscepto, sed generaliter ad omnes. Nam si iudices noluerunt aut non potuerunt iustitiam exhibere, spectabit ad subditos, propter quod Helias propheta quamvis non esset sacerdos, neque iudex, ipse tamen iussit populo aprehendere prophetas Baal dicens: Apprehendite prophetas Baal, et ne unus quidem fugiat ex eis. Quos cum comprehendissent, ad eos Helyas ad torrentem Cison adducite, et interfecit eos ibi, III Regum 18.

Et si dicatur quod iste leges non pertinebant ad moralia, sed ad iudicialia legis antique et minime videntur astringere fideles sub lege libertatis constitutis, dicendum videtur quod in istis legibus aliquid erat morale et aliquid iudiciale. Morale erat quod fideles, hereticis et scismaticis nullo modo consentire debebant, sed eis obviare et resistere omnibus modis sibi convenientibus, quia omnes tam veteris quam nove legum tenebantur conservare et defendere legem divinam et tenentur adhuc. Aliud erat iudiciale, quod tales volentes pervertere leges et ad hoc alios inducentes interficiebantur, et ad hoc fideles minime tenentur, scilicet ad interficiendum adversarios legis, etc.

Ad propositum predictarum legum, scilicet quod sunt a catholicis observande, videtur esse beatus Cyprianus, prout legitur 23, questione 5, capitulo “Si audieris”, ubi hoc sentire Cyprianus dicens: “Si audieris in una ex civitatibus” etc., prout habetur in Deuteronomio 13, postque subiungitur: “Cuius precepti et²⁰⁵ vigoris memor Mathathias interfecit eum, qui ad aram sacrificaturus accesserat. Quod si ante adventum Christi circa Deum colendum et ydola spernenda hec precepta servata sunt, quanto magis post adventum Christi servanda sunt, quando ille veniens non solum verbis ortatus est, sed etiam factis?” Et sic ille leges post adventum Christi servande sunt quoad id quod in eis est morale. Et quod non solum a iudicibus servande sunt huiusmodi leges patet per Gloza in dicto capitulo, que dicit sic: “et sic quandoque ille qui non est iudex potest punire maleficos, ut infra eadem questione²⁰⁶ ultima legi.”

Et sic patet quod heretici, scismatici, malefici²⁰⁷, quicumque sunt, a quibuscumque fidelibus potentibus ad hoc reprimendi, et si fuerit possibile²⁰⁸, puniendi, quales in presenti casu sunt intrusus in apostolicam sedem et eius complices, ut satis tangitur in illo Decreto “In nomine Domini”, quapropter sunt²⁰⁹ non solum a iudicibus, sed ab omnibus catholicis reprimendi.

Ad idem induci possunt verba Pelagii, que habent 23, questione 5, capitulo “Non vos”, ubi dicitur sic: “Non vos hominum vaniloquia retardent dicentium, quia persecutionem ecclesia faciat, dum vel ea, que conmittuntur, reprimit, vel salutem animarum requirit. Errant huiusmodi rumorum fabulatores. Non persequitur, nisi qui ad malum cogit. Qui²¹⁰ vero malum vel iam factum punit, vel ne fiat prohibet, non persequitur, sed diligit. Nam etsi, ut illi putant, nemo nec reprehendendus, nec retrahendus a malo ad bonum est, humanas ac divinas leges necesse est evacuari, que et malis penam, et bonis premium iustitia suadente constituunt.”

|P1 250r| Septimum folium.²¹¹

Et sequitur ad propositum: “Malum autem est scisma esse, et per exteras etiam potestates huiusmodi opprimi debere homines, et canonice scripture auctoritas, et paternarum nos regularum nos veritas docet.”

Ex quibus verbis a parte patet omnes scismaticos opprimi debere per exteras potestates.

Ad idem induci posset verba eiusdem Pelagii, eisdem causa et questione, capitulo “De Liguribus atque Veneticis” etc. usque ibi: “ut facientes scissuras in sancta ecclesia non solum exiliis, sed in proscriptione rerum et dura custodia debent coherceri.” Et loquitur de episcopis hoc dictum.

Ex quibus patet quod scismatici et heretici scissuras facientes in ecclesia sunt puniendi, etiam per exteras potestates seu seculares principes. Sic faciebat Marcillius Comes in quosdam Donatistas hereticos deprehensos, ut habetur 23, questione 1, capitulo 1, ubi ponitur quomodo Augustinus sibi scribebat non reprehendendo exercicium sue iuridictionis in huiusmodi Donatistas “quos de Yponensi civitate ad iudicium pro factis eorum publice discipline causa et comperat auditos” etc., sed ortando de mitigatione punitionis, ut patet ibidem, ut²¹² inquirendo diligenter “quibus parceret inveniret”.

Et²¹³ hec conclusio de potestate principum infra ecclesiam et ad ecclesiam defendendam posset probari etiam ratione. Nam qui a Deo suscipiunt ecclesiam defendendam, nec propter impotentiam clericorum aut malitiam, necligentia, aut ignorantiam debent in defensione²¹⁴ ecclesie esse remissi seu²¹⁵ necligentes, sed tales sunt layci, teste Ysidoro qui, ut legitur 23, questione 5, capitulo “Principes”, ait: “Cognoscant principes seculi Deo se debere esse reddituros rationem propter ecclesiam, quam Christo tuendam suscipiunt²¹⁶.” etc. usque ibi: “qui eorum potestati tradidit ecclesiam protegendam.” Et per consequens, habent potestatem super intrusum etc.

Quod²¹⁷ expresse, scilicet quod layci habeant potestatem intrusum pellere a sede apostolica concedit Nicolaus Papa distinctione 79, capitulo “Si quis pecunia” dicens: “Si quis vel²¹⁸ humana gratia, aut populari aut seu militari tumultu, sine concordi et canonica electione cardinalium, et sequentium religiosorum clericorum fuerit apostolice sedi intronizatus, non Apostolicus, sed apostaticus²¹⁹ habeatur, liceatque cardinalibus et aliis timentibus Deum et laicis invasorem illum anathematizare et humano auxilio a sede apostolica pellere.”

Exeundo parum extra propositum, in premissis verbis possunt²²⁰ notari alica. Primo, quod non concludunt intentum²²¹; non enim concludunt exteras potestates seu seculares²²² habere dominium et auctoritatem pellendi talem intrusum a sede apostolica, sed tantum concluditur quod assumi possunt in auxilium ad pellendum talem, scilicet a viris ecclesiasticis.

Item²²³, possit²²⁴ ibi notari prima verba, scilicet “humana gratia”, scilicet favor humano et amicitia vel amore carnalis, scilicet²²⁵ non ratione sufficientie persone et profectus ecclesie, sed vel affectione consanguineitatis²²⁶, scilicet affectione carnis et sanguinis vel affinitatis vel vicinitatis²²⁷ aut patrialis unitatis aut propinquitatis aut separate utilitatis proprie, scilicet affectione comodi etc. Nam secundum istam Decretalem, talis affectio vel talis ‘humana gratia’ pariter deberet impedire electionem sicut popularis aut militaris tumultus²²⁸, ad quod viderentur sequi alica obiecto.

Item²²⁹, notari possunt in verbis Decretalis, Canonica electione cardinalium et sequentium religiosorum clericorum, quod expressius habetur illo decreto “In nomine Domini”, ubi sic habetur: “Quod si iniquorum atque pravorum hominum ita perversitas invaluerit, ut pura, atque sincera et gratuita fieri in Urbe non possit electio, cardinales episcopi cum religiosis clericis et catholicis laicis, licet paucis, ius potestatis obtineant, eligere apostolice sedis antistitem, ubi congruerit.” etc. Et in principio illius Decreti habetur quod illa synodus in qua hoc Decretum fuit sententialiter promulgatum celebrata fuit “presidente reverendissimo ac beatissimo²³⁰ Nicolao Papa” etc. “considentibus etiam reverendissimis episcopis, abbatibus, presbiteris, dyaconibus”. Ubi notandum ‘consedentibus’ non solum presentibus, audientibus etc., sed cum hoc auctoritatem in hac synodo fienda habentibus. Ex quibus patet quod non concordant presentia tempora pristis.

|P1 250v| Ad propositum²³¹ redeundo, arguitur ad principale intentum, scilicet quod seculares potestates possunt iuridictionem infra ecclesiam, et iuridice per consequens possunt repellere intrusum in sedem apostolicam et ab eandem sede depellere. Nam, teste Gregorius XI in Consilio Lugdunensi, prout habetur Extra, De electione, libro 6: “Ubi maius periculum intenditur, ibi procul dubio est plenius consulendum.” Sed maius imminet periculum Christianitati ex accidenti deficiente ecclesiastica potestate quam si sacerdos simplex se quibuslibet enormitatibus immisceret. Sacerdos autem simple se immiscens enormitatibus est per principes seculi cohercendus, Extra, De sententia excommunicationis, capitulo “Perpendimus”, ubi habetur: de “quodam sacerdote, qui filium regis se presumpserat nominare, et, armis acceptis, seditionem fecit, et a B. comite iussus fuit fustigari; qui postea eius mandato traditus patibulo expiravit.” Igitur, a multo fortiori principes seculares possunt punire et cohercere intrusum in sedem apostolicam deficiente ecclesiastica potestate, cum sit “maius periculum”, etc.

Item, voluit iura, Extra, De sententia excommunicationis, capitulo “Ut fame”: “publice utilitatis est, ut crimina non maneant impunita, ne per impunitatis audaciam fiant qui nequam fuerant²³² nequiores”, quod maxime intelligi debet de criminibus illis que vagantur²³³ in dispendium totius Christianitatis, de quorum numero non minimum est presens scisma reputandum et, per consequens, deficiente ecclesiastica potestate est per principes seculi rescindendum et puniendus²³⁴ intrusus in apostolicam sanctam sedem.

Formarique possent rationes multe ex aliis in iuribus seu iure canonico positis, ut est illud, distinctione 83, capitulo “Error” ubi sic habetur: “Error, cui non resistitur, approbatur, et veritas, cum minime defenditur, opprimitur. Necligere quippe, cum possit perturbare perversos, nichil est quam fovere. Nec caret scrupulo societatis occulte, qui manifesto facinori²³⁵ desinit obviare.”

Et 11, questione 3, capitulo “Nolite” dicitur sic quod “sicut sacerdos debitor est, ut veritatem, quam audivit a Deo, libere predicet, sic laycus debitor est, ut veritatem, quam audivit a sacerdotibus probatam defendat fiducialiter. Quod si non fecerit, prodit veritatem.”

Et 23, questione 3, capitulo²³⁶ ultimo, sic habetur: “Ostendit Propheta nec illos quidem immunes esse a scelere, qui permiserunt principibus Christum occidere, cum pro²³⁷ multitudine potuissent illos a facto, et se a consensu liberare²³⁸. Qui desinit obviare, consentit.”

Et aliud quod tactum est supra etiam applicatur, quod habetur²³⁹ 23, questione 3, capitulo “Fortitudo”: “Fortitudo, que bello tuetur a barbaris patriam, vel domi defendit infirmos, vel a latronibus socios, plena iustitia est.” Et sic de similibus dictis iuris que possent applicari conclusioni pretacte, videlicet quod, deficiente ecclesiastica potestate, principes seculi possunt reprimere, persequi et punire intrusum in apostolicam sanctam²⁴⁰ de iure, et per consequens, si possunt de facto, ad hoc tenentur de necessitate sue salutis, que erat conclusio principalis.

Hiis addi posset tangendo quas occupatione debent dimittere principes et alii²⁴¹ peragendis.

Item, redeundum ab obligationem inferiorum potestatum et communitatum in presenti casu. ²⁴²

Item, ad quandam modificationem obligationum huiusmodi tam omnium fidelium quam prelatorum, etc.²⁴³

Item, si que obmissa poterunt inveniri utilia ad propositum presens.

Item, numquid principes super hoc debent bella movere.

Tandem redeundum ad doctores studiorum.²⁴⁴

|P1 251r| Octavum folium.²⁴⁵

Dubium²⁴⁶ potest moveri: an in presenti casu²⁴⁷ cunctis fidelibus de necessitate salutis sit credendum sic electoribus, scilicet cardinalibus de vere et rite electo Romano ac supremo pontifice²⁴⁸. Seu arguitur pro et contra²⁴⁹, ut habetur alibi in quadam lectione scripta, vide.

In isto dubio, iuxta processum cuiusdam doctorum in quadam alia materia potest sic argui probando.

Primo, quid sunt a cunctis fidelibus pacifice audiendi. Et arguitur²⁵⁰ primo sic: quicumque sunt ab aliquibus defendendi pro aliqua causa²⁵¹ multo fortius sunt ab eisdem audiendi in eadem causa; sic est de impugnantibus et reprobantibus intrusum in apostolicam sedem et pro papa se gerentem.

Probatur primo sic: “qui sancte, rite, et legitime prosecuntur causam omnium fidelium sunt ab omnibus fidelibus iuvandi²⁵². Qui enim alicuius negotium gerit utiliter, ab eo favorem meretur et auxilium, aliter enim talis pro quo agitur foret ingratus et nequam non reddens bonum pro bono²⁵³.” Sed sic est in proposito, cum causa²⁵⁴ ecclesie sit causa omnium.

Confirmatur per hoc quod huiusmodi defensio²⁵⁵ est opus misericordie. Opera autem misericordie cadunt sub precepto, sicut amor Dei et proximi, a quibus procedunt²⁵⁶ huiusmodi opera misericordie. Cadunt sub precepto, et ideo obligant semper, sed non pro semper.

Pro quo autem tempore obligent potest dari exemplum de datione elemosine. Nam ad dandum elemosinam tenetur omnis ille cui ex parte indigentis apparet evidens et urgens necessitas, nec scit alium quem probabiliter credat velle et posse subvenire huiusmodi pauperis indigentie. Et sic dicendum per omnia de subventione impugnantium intrusum in apostolicam sedem. Quinymo, qui tempore necessitatis huiusmodi impugnantibus subventionis beneficium denegaret scismatice perversitatis et, secundum aliquos, heretice pravitatis fautoriam incurreret et lambetur in peccatum mortale, nec posset ab hoc aliquis, nisi per impotentiam subveniendi.

Unde, ut videtur, quilibet catholicus et fidelis tenetur de necessitate salutis omni modo sibi possibili et congruenti defendere inpugnantes intrusum zelo ecclesie catholice et fidei ortodoxe quando constat evidenter sibi quod indigent necessario et imminet periculum ecclesie catholice, si non apareat alius impromptu qui velit et possit iuvare. Et sic principes seculi deficiente ecclesiastica potestate modis predictis tenerentur ad huius defensionem²⁵⁷ inpugnantium intrusum de necessitate salutis.

Et si obiciatur de inpugnantibus intrusum malo zelo, puta affectione carnali, patriali, vel odio personali vel affectione proprii comodi²⁵⁸, non zelo ecclesie vel fidei, dicendum quod nullus debet presumere tales moveri malo zelo seu mala intentione, nisi constaret legitime, et adhuc, si constaret eos moveri mala intentione, et immineret periculum ecclesie, zelo ecclesie non ipsorum tales inpugnatores essent defendendi.

Et si queratur propter quale periculum imminens sunt huiusmodi impugnatores defendendi etc., potest dici quod propter periculum periclitationis²⁵⁹ fidei et unitatis ecclesie imminens orbi, regioni, regno, civitati vel etiam soli homini, si aliquid appareat verisimiliter averti a fide aut ecclesie unitate propter tale in qui vel in quam periculum sunt huiusmodi impugnatores defendendum, ut videtur.

Ad principale²⁶⁰ propositum arguitur ulterius sic: nisi pro conservatione humane²⁶¹ societatis est impendendum auxilium; sed scisma presens et presidentia intrusi est impedimentum humane societatis; igitur etc. Minor nota. Et maiorem satis notant verba Salvatoris, Matthei 12: Omne regnum in se divisum desolabitur. Et iterum: Qui non est mecum, contra me est; et qui non colligit mecum, dispargit. Unde hec ultima verba potest dicere ‘verus summus pontifex intruse et suis sequacibus’, et prima verba ‘omne regnum’ etc. satis notant periculum dampnationis ex scismate surgere²⁶² possibilis²⁶³, et per consequens, de necessitate salutis²⁶⁴ taliter scismati est obviandum²⁶⁵ per exprehensionem intrusi potissime, aut alio quamvis modo licito. Et sic per consequens, obviantes tali scismati et intruso scismato et suis sequacibus sunt a catholicis defendendi. Ipsos enim non defendendam sunt contra ipsos, iuxta secundum dictum Salvatoris: qui non est mecum, etc.

|P1 251v| Adhuc²⁶⁶ redeundo ad rationem, scilicet confirmatione prime rationis (ponantur ante precedentem rationem)²⁶⁷, de operibus misericordie, de²⁶⁸ quorum numero videtur esse defensio²⁶⁹ talium inpugnantium intrusum, quia videtur²⁷⁰ non sufficiens, quia pariter defendentem intrusum esse defendendum, quia opera misericordie sunt impendenda et bonis²⁷¹ et malis. Unde Salvator inquit: Estote misericordes sicut Pater vester misericors est²⁷². Ipse autem Pater celestis solem suum facit super bonos et malos.

Huic²⁷³ obiectioni respondetur quod, quamvis malis sint opera misericordie impendenda, non tamen omnia sunt eis exhibenda semper. Et enim, licet apud iudices pro non puniendum reis intercedere licitum sit, non tamen pro sceleratis et incorrigibilibus liberandis debet quisquam intercedere, 23, questione 4, capitulo “Est iniusta misericordia”. Similiter licet defencio sit opus misericordie, non tamen exhibenda est impugnantibus fidem, sed bene eam defendentibus. Sic est dicendum: defencionem exhibendam impugnantibus intrusum et agentibus pro ecclesia, non econtrario agentibus vel defendentibus intrusum.

Ulterius²⁷⁴, si obiciatur quod ista defencio pertinet ad solos superiores et iudices ecclesiasticos et seculares, sicut ad ipsos solos pertinet punire malos, et per consequens, defendere bonos per simile.

Huic²⁷⁵ obiectioni respondetur dicendo quod aliquod genus defencionis pertinet ad iuridictionem habentem, ut est plectere delinquentes; sed sunt alii modi defencionum aliis non habentibus iuridictionem competentes. Aliquando enim quis defenditur a violentiis solis precibus, de quo modo habetur 87 distinctione, capitulo “Eos, qui”, ubi dicitur sic: “Eos, qui ad ecclesiam confugerint, tradi non oportere, sed loci sancti reverentia et intercessione defendi.” Et sic preter defencionem que fit armis, multi sunt modi alii defendendi et iniuriam propulsandi, scilicet argumentis allegando pro aliquo contra alium, vel verbis exortando preceptis, aut prohibitionibus cohercendo, occultando vel non prodendo, aut in domum vel alium locum tutum recipiendo, et sic de similibus.

Ad idem argui potest: quilibet tenetur, si potest²⁷⁶ defendere quemcumque iniuriam pacientem. Igitur, a multo fortiori, quicumque debet defendere iniuriam pacientem pro causa ecclesie, qualis est ea impugnatio intrusi in apostolicam sedem. Consequentia nota. Probatur assumptum multis auctoritatibus sanctorum patrum. Unde 83 distinctione capitulo primo: “Non grandis est differentia, utrum letum inferas, vel admittas. Mortem enim languentibus probatur infligere, qui hanc, cum possit, non excludit”, maxime quoad prosequentem causam iustam et tangentem bonum commune, ut hic.

Ad idem assumptum est Ambrosium, 86 distinctione, capitulo “Non satis”, ubi sic habetur: “Non satis est bene velle, nisi assit bene facere. Nec satis est iterum benefacere, nisi ex bono fonte, id est bona voluntate proficiscatur. Item, perfecta liberalitas fide, causa, loco, tempore commendatur, ut primum opereris ut circa domesticos fidei. Grandis culpa est sciente te, si fidelis egeat, si sciens eum sine sumptu esse, famem tollerare, erumpnam perpeti, qui presertim egere erubescit, si in causam ceciderit, si in captivitatem sui vel filiorum suorum, et non adiuves, si sit in carcere potius et penis, suppliciis, propter debitum aliquod iustus excrucietur, (nam etsi omnibus debetur misericordia, iusto amplius), si tempore afflictionis sue nichil a te inpetret, si tempore periculi, quo rapitur ad mortem, plus apud te pecunia valeat quam vita morituri, non est leve peccatum.”

Propter quod idem, eadem distinctione, capitulo “Pasce” concludens expressius in casu pro consilio preceptum communicatur, dicens: “Pasce fame morientem. Quisquis enim in pascendo hominem servare poteris, si non paveris, occidisti.” Et eodem modo posset dici de impugnantibus intrusum, si inde paciantur vel moriantur non defendentem, ad hoc potentes dicendi sunt occisores.

Ad idem assumptum est Innocentius III, prout habetur Extra, De sententia excommunicationis, capitulo “Quante” dicens sic dictus: si²⁷⁷ “facientes et consentientes pari pena plectendos catholica condempnat auctoritas, eos delinquentibus favere interpretans, qui, cum possint, manifesto facinori²⁷⁸ desinunt obviare.” Ex hiis clare patet assumptum.²⁷⁹

Sequentia et similia possent poni non solum ad oppositionem obligationis ad defencionem, ymo ad oppositum generalis²⁸⁰ obligationis ad obviandum scismati. Materia vero de correctione est pro huiusmodi generali obligationem.²⁸¹

|P1 252r| Nonum folium.²⁸²

Sed²⁸³ posset dici predictas auctoritates et similes intelligendas de iudicibus et prelatis habentibus potestates super alios, non de inferioribus, qui nullam potestatem habent super iniuriantes. Et probatur hoc auctoritate Augustini, que ponitur 23, questione 4, capitulo “Forte” ubi dicitur sic: “Forte in populo Dei stat iuxta te avarus, raptor, inhians rebus alienis, quem nosti talem, et fidelis est, vel potius fidelis vocatur. Non eum potes de ecclesia pellere, non habes aliquem aditum castigando et corripiendo illum corrigere, accessurus est tecum ad altare. Noli timere: unusquisque onus suum portabit.” Et infra: “Sane si iudex es, si potestatem iudicandi accepisti, ecclesiastica regula, si apud te accusatur, si veris documentis testibusque convincitur, coherce, corripe, excommunica, degrada.” Ex quibus verbis²⁸⁴ sequi videtur quod perversorum cohercio, et per consequens, iniuriarum repulsio et iniuriandorum defencio, ad solos superiores et iudices pertinet.

Ulterius instatur contra supradicta quod socius non teneatur defendere socium. Nam, si sic, sequitur quod, si quis videret verberari clericum, si non eum defenderet, excommunicationis sententiam incurreret, iuxta illud dictum supra, 83 distinctione, capitulo primo: “Non grandis est differentia”, etc. et Innocentii, Extra, De sententia excommunicationis, capitulo “Quante”. Consequens est inconveniens, ut dicit Gloza ibidem, et probatur: nam nullus excommunicatur ex facto alterius, nisi participando vel in locutione, vel in oratione aut in crimine, supra eodem, “Nuper”, nisi eius mandato fiat aut auctoritatem prestando, supra eodem, “Mulieres”.²⁸⁶

Ad idem potest adduci ratio quam innuit Gloza, ubi supra, et eandem tangit Gloza, 23, questione 3, capitulo “Non inferenda”, que potest formari sic: nullus tenetur²⁸⁷ de necessitate salutis pro quo potest ex pacto pecuniam recipere, quia illud ad quod quis tenetur de necessitate salutis absque omni pacto debet gratis impedire, sed pro defensione socii quis potest ex pacto licite pecuniam recipere quam non tenetur restituere, igitur ad hoc de necessitate salutis non tenetur.

Ad idem, non magis tenetur socius socium defendere quam teneatur medicus infirmi periclitantem gratis curare. Sed medicus non tenetur ad hoc, quia de suo nemo tenetur invictus facere vel prestare beneficium, 10, questione 2, capitulo “Precarie”, igitur medicus non tenetur, etc.

Ad idem, defencio est quedam militia vel aliquid simie militie, sed nullus tenetur propriis stipendiis militare, teste Apostolo, I Corinthiorum 9: Quis militat propriis stipendiis? quasi dicens ‘nullus’.

Item, defendere socium vel proximum est benefacere, sed nemo tenetur necessitatus benefacere, sed tantum gratis benefaciendum est, quia per leges nemo cogitur benefacere quamvis malefacere prohibeatur, ut testatur Augustinus Contra Pelitianum, et ponitur 23, questione 5, capitulo “Ad fidem”.

Sed oppositum²⁸⁸, videlicet quod socius socium seu proximus proximum defendere teneatur, potest probari rationibus sumptis ex auctoritatibus alibi supratactis. Unde Ambrosius, ubi supra, dicit quod “Qui non repellit iniuriam a socio, si potest, tam reus est vel tam in vicio est quam ille, qui facit.” Et si respondeatur quod Gloza dicit super illo verbo “‘si potest’, id est, si est in potestate positus”. Ostendi potest Gloza contradicere textu, si dictis Ambrosii super allegatis “si tempore periculi, quo quis rapitur ad mortem” etc.

Ista est sententia Salamonis, qui, secundum Ieronimum, parvulum docet, et non ad solos superiores loquitur, Proverbiorum 24: erue eos qui ducuntur ad mortem, et qui trahuntur ad interitum liberare ne cesses. Et per consequens, ut videtur, si quis hoc facere potest, tenetur ad illud de necessitate salutis.

Igitur posset alia, quia non minus tenetur socius socium defendere iniuste pacientem quam teneantur viri ecclesiastici reos sanguinis defendere ad ecclesiam confugientem, sed²⁸⁹ etc. Patet supra, et habetur etiam 23, questione 5, capitulo “Reos sanguinis defendat ecclesia”, ubi Gloza: “omnes confugientes ad ecclesiam tenentur defendere ut 17, questione 3, capitulo ‘Reum’, et hoc verum est sive rei sint sive non.” Et tamen subiungit Gregorius, scilicet quod viri ecclesiastici ad hoc tenentur “ne effusione sanguinis participes fiant”. Et hec eadem causa locum habet in proposito de defencione socii vel proximi in eo qui potest prohibere effusionem sanguinis.

Ad idem induci potest Eleuterius, 2, questione 7, capitulo “Necligere, cum possit perturbare perversos” etc.

Sequitur de correctione.

Ex dictis de correctione fraterna poterit inferri quod quelibet pars, tam sana quam errans, tenetur de necessitate salutis alteri parti²⁹⁰, ymo quilibet alicuius partis tenetur cuilibet alterius partis, ad fraterna correctionem. Probatio: pars recta erranti, quia tenendi* quisque proximum revocare ab errore, et econverso, pars errans, quia exterminat²⁹¹ in conscientia sua alteram partem errare, etc.²⁹²

|P1 252v| Ad²⁹³ idem, ille tenetur defendere socium seu proximum iniuriam pacientem, qui tenetur corripere in iniuriam inferentem; sed ad secundum quisque tenetur, igitur ad primum tenetur quisque, etc.

Patet maior, quia quicumque corripiens in iniuriam inferentem, quantum in se est, defendit pacientem. Minor probator auctoritatibus. Unde Augustinus De verbis Domini, et habetur 23, questione 4, capitulo “Tollerandi”, ubi inquit Augustinus: “Tollerandi²⁹⁴ sunt quidem mali pro pace, nec ab eis corporaliter recedendum²⁹⁵ vel recedatur; sed spiritualiter²⁹⁶ autem exire est facere quod pertinet ad correctionem eorum, scilicet malorum, quantum licet cuique pro gradu, salva pace.” Ubi dicit Gloza super illo verbo “pro gradu”: “id est pro dignitate, officio. Aliter enim debent prelati corrigere delinquentes, alio modo socii. Prelatus enim corrigit increpando, verberando, ut infra, eadem questione, capitulo ‘Forte’. Socius vero admonendo, reprobando factum, ut infra, eadem questione 9, capitulo ‘Ecce’.”

Hoc²⁹⁷ idem videtur dicere Augustinus Super epistolam Iohannis, et habetur 23, questione 5, capitulo “Non putes” ubi dicit: “Non putes, te tunc amare servum tuum, quando eum non cedis, aut amare filium, quando non das disciplinam, aut amare vicinum tuum, quando non corrigis. Non est ista caritas, sed languor caritatis. Ferveat caritas ad emendandum et corrigendum. Si sint boni mores, delectent; si sunt mali, emendentur.”

Et²⁹⁸ Anacletus Papa, 24, questione 3, capitulo “Tam sacerdos” ait ita: “Tam²⁹⁹ sacerdotes quam reliqui fideles omnes summam debent habere curam de hiis, qui peccant, quatinus eorum redargutione aut corrigantur a peccatis, aut, si incorrigibiles apparuerint, ab ecclesia separentur.”

Ad³⁰⁰ omnes ergo pertinet corrigere eos qui inferunt in iniuria inpugnantibus intrusum.

Ad³⁰¹ hoc inducitur sanctus Thomas, Secunda secunde, questione 33, articulo 3³⁰², dicens quod “duplex est correctio. Una que est actus caritatis,” etc. “alia que est actus iustitie,” etc. Et habetur hoc primo sisterno, huius tertio folio.

Item, ad principale arguitur, scilicet quod quilibet teneatur ad huiusmodi defencionem inpugnantium intrusum, si immineat periculum. Et possit apponi remedium, quia non minus indiget defendi contra violentem iniuriari constitutus in periculo quam esuriens cibarii et siciens potari et nudus vestiri etc.

Ad³⁰³ hoc possunt induci exempla de Abraham, Genesis 14, qui quamvis non haberet iuridictionem in capientes Loth, fratrem suum, tamen non solum defendit Loth contra ipsos, ymo irruit in eos et percussit.

Secundum³⁰⁴ potest esse de Moyse, qui Hebreum percussum ab Egiptio non solum defendit, ymo occidit Egiptium, Exodo 2, de quo Ambrosius, et habetur 23, questione 3, capitulo “Non inferenda”, dicens: “Unde sanctus Moyses hinc prius orsus³⁰⁵ est temptamenta bellice fortitudinis. Nam cum vidisset Hebreum ab Egiptio accipientem iniuriam, defendit eum ita, ut Egiptium prosterneret, atque in arena absconderet.” Et tamen nec super Hebreos, nec super Egiptios tunc Moyses iuridictionem habuit.

Item³⁰⁶, de eodem Moyse scribitur eodem capitulo quod septem filias sacerdotis Madyan defendit a pastoribus, cum tamen nec super puellas, nec super pastores haberet iuridictionem.

Aliud³⁰⁷ exemplum est de Raab meretrice que, ut habetur Iosue 2, exploratores Israel abscondendo defendit³⁰⁸.

Aliud³⁰⁹ exemplum potest³¹⁰ poni de Petro qui Christi iniuriam movendo arma repellere satagebat, qui non pro eo quod sic voluit agere a Christo reprehensus est, sed quia videbatur hesitare an Christus aliter quam per arma posset liberari vel defensari. Unde Christus ad Petrum: putas ne possum rogare Patrem, exhibebit michi plus quam duodecim legiones angelorum?

Aliud³¹¹ exemplum potest poni de discipulis Damasci qui, ut legitur Actuum 9, beatum Paulum accipientem nocte propter insidias Iudeorum per murrum dimiserunt in sporta et sic eum defenderunt contra Iudeos volentes eidem Paulo inferre iniuriam, quinymo forsan mortem.

Ad rationes partis adverse, probantes huiusmodi defencionem iniuriandorum et correctionem et propulsationem iniuriaturorum seu iniuriari volentium ad solos superiores pertinere, potest dici primo, ad Augustinum, 23, questione 4, capitulo “Forte”: “Forte in populo Dei³¹² stat iuxta te avarus, raptor,” etc. Non probant nisi correctioni caritativam obmittendam ubi non proficeret, sed potius deterioraret conceptum. Sic etiam realis defencio in iniuriandi vel passivi iniuriam obmittenda verba verisimiliter timeretur aggravari³¹³ etiam iniuriam. Sed³¹⁴, ut dicit Okam et frater Michael de Senanna, sicut subditi peccant mortaliter, si timore pertendi temporalia, aut humano favore, aut propter aliquod temporale periculum evitandum, aut aliquod bonum terrenum, seu commodum assequendum, socios, proximos aut prelatos necligunt secrete caritative³¹⁵ corrigere, cum probabiliter putant quod possunt eos a peccato retrahere, ita peccant mortaliter quicumque non prebent succursum in periculis constitutis, aut non inpediunt defencionem pacientibus in iniuriam³¹⁶. Ad hoc indicitur Thomas, Secunda secunde, questione 33, articulo 2, ponens “quod correctio tripliciter obmitti potest.”

|P1 253r| Decimum folium.³¹⁷

Et uno tantum modo illorum sine peccato et ex caritate, prout dicit Augustinus I De civitate Dei: “si propterea quisque obiurgandis et corripiendis malis parcit, quia oportunius tempus inquiratur vel quia de eis metuit, ne deteriores efficiantur, vel ne ad bonam vitam et piam erudiendos impediant infirmos, perimant atque avertant a fide: non videtur esse cupiditatis occasio, sed consilium caritatis³¹⁸.”

Aliis vero modis obmittens correctionem fraternam peccant, et per consequens, quicumque potens ad hoc tenetur corripere delinquentes, et per consequens, tenetur³¹⁹ inpugnantem et reprobantes intrusum in apostolicam sanctam sedem et corripiendo eorum persecutionem.

Et³²⁰ non solum superiores et iudices tenentur ad defencionem talium, ymo quicumque etiam inferiores, modo eis possibili et congruenti. Unde Gloza, Extra, De sententia excommunicationis, capitulo “Quante” super verbo Innocentii “interpretans” que sic dicit: “videtur peccare omnis qui non defendit alium si potest, 23, questione 3, capitulo ‘Non inferenda’ et capitulo ultimo. Si non possit aliter defendere, defendat clamore”, et infra: “si ego qui non habeo potestatem aliquam, video quod aliquis velit verberare clericum, vel percutere, sine meo consilio vel auxilio, non credo quod sim excommunicatus si non prohibeo illum, licet forte aliter peccem³²¹ quia non defendo cum possim.” Ex quo patet ad secundam rationem responsio.

Ad tertiam rationem que assumit talem maiorem ‘nullus tenetur ad illud pro quo potest ex pacto pecuniam licite recipere’, negatur ista, quia, si quis videret alium in casu necessitatis extreme prefatum, posset sibi vendere panem licite, et tamen, si talis non haberet unde emeret vel nollet emere, ille teneretur sibi dare. Sic in proposito, licet accipere pecuniam pro defensione socii etc. Et tamen aliter quis³²² tenetur ad defensionem huiusmodi de necessitate salutis, si non apparet alius qui possit et velit defendere et ipse³²³ non potest se defendere, non teneretur quis ad hoc de necessitate salutis. Et sic apparet de defencione socii et subventione.

Ad quartam, conceditur quod medicus tenentur de necessitate salutis curare gratis infirmum. Unde Gloza, distinctione 83, capitulo “Providendum” super verbo “inferas” dicit Gloza: “patet hic quod medicus debet gratis curare pauperem infirmum, et plus debet apud eum vita illius quam propria pecunia ut 86 distinctione, capitulo ‘Non satis’. Sed quis si infirmus dives est et nichil vult dare medico. Numquid gratis tenetur ipsum curare, cum nemo de suo cogatur facere beneficium, ut 10, questione 2, capitulo ‘Precarie’, cum etiam medicus possit licite recipere mercedem, ut 14, questione 5, capitulo ‘Non sane’, dico quod tenetur eum curare suis impensis, et si convalueris repetat expensas, quia utiliter gessit negotium.” Videatur tota glossa, si placet³²⁴.

Ex hiis respondetur ad id quod addantur de Gloza³²⁵, 10, questione 2, “Precarie”, ubi dicitur quod “nemo debet cogi de suo facere beneficium.” Nam Gloza allegantur tractare, quia verba illius sunt hec³²⁶: “cum ratio et usus optineat neminem cui non vult cogi de proprio facere beneficium.” Sepe autem lege divina nature et humana quis tenetur facere beneficium, puta defendere socium et tamen non est ad hoc cogendus, ut notum est.

Ad quintam, scilicet auctoritatem apostoli, ‘nemo propriis stipendiis militat’, dici potest regulam apostoli deficere in casu quo quis militando potest salvare vitam alterius, qui sibi non potest aut non vult dare stipendia. Nam de lege nature ac divina quilibet³²⁷ recipit preceptum de sociis defendendis seu proximis a periculo et iniuria liberandis, quod preceptum plus obligat quam quecumque stipendia temporalia ac corporalia.

Ad ultimum que dicitur quod per leges nemo cogitur benefacere, conceditur hec, sicut iacet, quia Augustinus subdit post: “benefacere nemo potest, nisi elegerit, nisi amaverit, quod est in libera voluntate³²⁸.” Potest tamen quis cogi facere bonum. Et ideo Gloza super illo verbo “cogimini” dicens³²⁹ “qui ex timore benefacit, reputatur non facere” exponenda est ‘qui ex timore benefacit’, id est bonum facit, ‘reputantur non facere’, scilicet bene. Unde Augustinus, ut allegatur Extra, De regula iuris, capitulo “Qui ex timore”, inquit: “Qui ex timore facit preceptum, aliter quam debeat facit.”

“Oderunt peccare boni virtutis amore; oderunt peccare mali formidine pene³³⁰.”

|P1 253v| Probatur³³¹, quod quilibet catholicus seu omnes catholici tenentur defendere taliter inpugnantes intrusum in apostolicam sanctam sedem, quia “qui occasionem dampni dat dampnum dedisse videtur”, Extra, De iniuriis et dampno³³² dato, capitulo “Si culpa”. Modo, non defendentem etc. dant occasionem huiusmodi persecutionis.

Probatur, quia non solum committendo seu agendo positive ad dampnum dandum quis ‘dat occasionem dampni’, ymo obmittendo et non impediendo dampnum dandum. Ad hoc inducitur Gregorius IX, Extra, De iniuriis et dampno dato, capitulo “Si culpa” sic dicens: “si culpa tua datum est dampnum vel iniuria irrogata sive aliis irrogantibus forsan opere tulisti, aut hec imperitia tua sine necligentia evenit iure super hiis satisfacere te oportet, nec ignorantia te excusat, si ex facto tuo scire potuisti iniuriam vel iacturam posse contingere,” etc. Sequitur ad propositum, ut videtur: “sane licet qui occasionem dampni dat dampnum videatur dedisse; secus tamen dicendum est de illo qui, ut non accideret, de contingentibus”. Qui igitur de contingentibus obmittit, dampnum dedisse videtur. Et hoc verum est, si obmittat de contingentibus aliquid vel aliqua³³³ quod vel que tenetur non obmittere, ymo illa ne accadant pericula³³⁴ tenetur comittere vel agere, ut patet ex lege divina, Exodo 21: Si bos³³⁵ cornu petierit virum aut mulierem, et mortui fuerint, lapidibus obruetur; et non comedentur carnes eius, dominusque bovis innocens erit. Quod si cornupeta fuerit bos ab heri et nudiustertius, etc. Et sic patet quod, ex non reclusione bovis que dominus non tenetur recludere, mors sequatur, domino bovis non imputabitur mors secuta; et, si³³⁶ ex non reclusione bovis quem tenetur recludere sequatur mors³³⁷ dominio bovis, imputabitur huius mors. Sic in proposito, si³³⁸ ex obmissione defencionis quam quis personis³³⁹ tenetur, sequitur mors, etc. Et³⁴⁰ sic patet quod ista ratio petit principum, ideo obmittenda. ³⁴¹

Potest aliter ostendi quod tales sint liberandi a morte patet³⁴², et tactum est quod ita fiendum est de quolibet proximo per illud quod habetur Proverbiorum 24: Erue eos qui ducuntur ad mortem, etc. Hoc³⁴³ idem videtur asserere Augustinum, ut legitur 23, questione 4, capitulo “Ipsa pietas” ubi sic dicitur: “Si duo aliqui in una domo simul habitarent, quam certissime sciremus ruituram, nobis que illis prenunciantibus nollent credere, atque in ea manere persisterent, si eos inde possemus eruere invitos, quibus ruinam³⁴⁴ predemonstravimus imminentem, ut ulterius redire vel residere sub eius periculo non auderent, puto, nisi faceremus, non inmerito crudeles iudicaremur. Porro, si unus illorum nobis diceret, quando intrabitis eruere nos, memetipsum continuo trucidabo; alter nec exire, nec erui inde vellet, sed neque necare se auderet; quid eligeremus, utrum ambos ruina opprimendos relinqueremus, aut, uno saltem per nostram operam liberato, alterum non nostra culpa, sed sua pocius interire permitteremus? Nemo est tam infelix, qui non quid fieri in talibus rebus fieri oporteat facillime iudicet. Item post pauca: Quod si plurimi essent in domo ruitura, et inde saltem unus liberari posset, atque, cum id facere conaremur³⁴⁵, alii semetipsos precipitio necarent, dolorem³⁴⁶ de ceteris, verum de unius salute saltem consolaremur; non tamen, ne se ipsos alii perderent, perire universos nullo liberato permitteremus³⁴⁷.”

Patet³⁴⁸ ex hiis obligatio fidelium ad salvandum aliquem vel aliquos a morte corporali, et per consequens, a morte casnali, quis tenetur defendere impugnatores etc.

Deinde posse ac³⁴⁹ adduci ad eandem³⁵⁰ rationes fundate in auctoritatibus multe que tacte sunt supra, primo sisterno, secundo folio, prima pagina, et infra adducte ibidem ad propositum obligationis cunctorum fidelium ad remediandum presenti scismati. Videantur ibidem que quidem rationes possunt applicari ad probandum hic intentum, scilicet obligationem ad defencionem inpugnantium intrusum in apostolicam etc.

|P1 254r| Undecimum folium.³⁵¹

Quod³⁵² impugnatores intrusi in apostolicam sanctam sedem et pro papa se gerentis sunt a cunctis fidelibus audiendi de necessitate salutis. Probatur primo sic: omnis homo velox ad audiendum debet illis amen prebere qui impugnant intrusum antichristum etc. Sed omnis debet esse velox ad audiendum, tardus autem ad loquendum, Iacobi 2. In hac congruentia equaliter obligatur quisque ad cito audiendum, sicut ad tarde loquendum, ut notum est. Fidem enim est ex auditu, Apostolis. “Auditus etiam est discipline principium”, secundum Philosophum.

Confirmatur, quia omnis debet esse velox ad audiendum illa que videntur sibi utilia et toti communitati fidelium, sic de huiusmodi intrusione, igitur etc. Item, omnis debet libenter audire³⁵³ que sibi et toti communitati fidelium sunt cavenda et vitanda quia non evitatur malum nisi precognitum et minus iacula ferunt que previdentur. Nec in dubiis recte iudicatur nisi utraque pars audiatur. Unde in quibus curiis scribitur: “audi aliam partem.” Item, omne illud debet quilibet catholicus libenter audire quod, cum sibi denunciatur veritatis, tenetur inquirere veritatem. Sic est de huiusmodi intrusione.

Confirmatur hec probatio vel ratio per illud quod legitur Deuteronomio 13: si audieris in una urbium tuarum etc. dicentes aliquos egressi³⁵⁴ sunt filii Belial de medio tui et averterunt habitatores terre tue, atque dixerunt ‘Eamus et serviamus diis alienis³⁵⁵ quos ignoratis; quere sollicite et diligenter, rei veritatis perspecta, si inveneris certum esse quod dicitur abhominationem hanc opere perpetratam, statim percuties habitatores urbi illius, etc.

Sic in proposito, audita et comperta³⁵⁶ abominatione intrusionis alicuius in sanctam sedem apostolicam et in iusta obedientia eidem exhibita debet reprobatio, impugnatio, persecutio intrusi, et complicum, et sequacium suorum. Sed hec omnia precedit auditus, etc. reprobantium et paratorum instruere ignorantes de re veritate. sic videtur Iob fecisse, unde Iob 20: causam quam nesciebam diligenter investigabam. Hinc Salomonem³⁵⁷ ait, Proverbiorum 25: gloria regum est investigare sermonem, que investigatio sit per auditum etc.

Huiusmodi³⁵⁸ autem investigatio de intrusione³⁵⁹ non solum pertinet ad superiores, prelatos et iudices, sed ad quoslibet privatas personas catholicas, quia, sicut est duplex una auctoritatis potestative per presentiam punitioni, et hec pertinet et superiores in sublimitatibus constitutos, alica est fraternitatis caritative per simplicem admonitionem, et hec pertinet³⁶⁰ ad omnes habentes seu habere debentes caritatis, quia unicuique precipitur amovere malum vel nocumentum proximi sui subditi vel prelati, si potest. Sic etiam est duplex inquisitio sive inquisitio peccati: alterius una potestativa et iudicialis, altera caritativa fraternalis ad quam quilibet tenetur respectu proximi sui, iuxta illud Apostoli, Romanos 12: caritatem fraternitatis invicem diligentes, honore invicem prevenientes, sollicitudine non pigri, spiritu ferventes, Domino servientes, aliter, corripite invicem.

Item, quilibet pro omnibus tenetur habere curam et sollicitudinem, ut notat Apostolus in pluribus locis, unde I Corinthiorum 12 ad hoc inducit similitudinem membrorum et corporis, dicens: sicut enim corpus unum etc. usque ibi: numquid omnes linguis locuntur numquid omnes interpretantur. Ubi dicit Gloza: “quasi dicens ‘non’, sed qui hoc non habet in se, si amat in aliis, habet affectum diligendi et merendi, non affectum habendi quod est in alio.” Propter quod ante Gloza dicebat: “non sit scisma, id est discordia, in corpore, vel in Ecclesia ubi debet esse unitas, sed omnia membra sollicita sint pro rebus agendis. Pro invicem sollicita sint dico, ita ut tendant in idipsum, ut non minus pro alio quam pro se sollicita.” Sint scilicet membra Ecclesie omnes fideles catholici.

Et Ad Ephesios 4 sic inquit Apostolus: obsecro vos fratres ego vinctus in Domino, etc. usque ibi: crescamus³⁶¹ in illo, qui est caput Christus; ex quo totum corpus compactum et conexum per omnem iuncturam subministrationis, secundum operationem in mensuram uniuscuiusque membri, augmentum corporis facit in edificationem sui in caritate. Ex³⁶² quibus verbis patet quod, sicut omnes se debent invicem supportare, ita omnes debent pro invicem esse solliciti, ne unitas spiritus rumpatur in eis. Unitas autem spiritus rumpitur in casu, ut notum est, igitur omnes fideles et catholici debent in hoc casu pro invicem mutuo³⁶³ esse solliciti et audire, etc.

Debetis alter alterius lavare pedes. Concordie de alter habende, et De hereticis principaliter.³⁶⁴

Pro proximum fraterna correctione in formatione pro peccantis publice, publica reprehensione pro sui ipsius ductione, principaliter quia “ordinata caritas a seipso incipit”.

|P1 254v| Item, ut videtur universa multitudo fidelium seu Christi universi fideles non solum tenentur audire³⁶⁵ volentes declarare iniustitiam intrusi in apostolicam sanctam sedem, ymo tenentur pro hoc ad dimittendum occupationes suas multas. Unde in hoc casu iudicandum est sicut de aliis actibus cadentibus sub preceptis affirmativis, que obligant semper seu ad semper, sed non pro semper, scilicet pro loco et tempore, cum aliis circumstantiis requisitis. Et ideo non est facile in speciali dare certam regulam quo tempore de necessitate salutis teneantur fideles catholici³⁶⁶ audire volentes declarare iniustitiam intrusionis et perversitatem intrusi.

Potest tamen dici rationabiliter quod tunc unusquisque fidelis tenetur ad hoc quando non habet rationabilem excusationem, quare eos pro tunc minime audire teneatur. Si en fuerit utilioribus occupationibus prepeditus, quis non tenetur ad talem audientiam. Si autem dimittat talia audire, quia de periculo fidei minime curat, vel quia facta fidei seu Ecclesie ad se minime spectare reputat, peccant mortaliter non audiendo, etc. Et est inter obedientes dampnabiliter intruso in sedem apostolicam computandus.

Ex³⁶⁷ hiis videtur sequi quod nec amor intrusi reputati vere et rite electi, nec quecumque dilectio ad ipsum, nec odium ad publicantes intrusionem et defectum vere electionis, nec aliquid aliud simile³⁶⁸ valet quoscumque accusare de huiusmodi non audientia, sed solum modo occupatio utilior aut alicuius periculi maiorum vitatio vel divulgationis seu publicationis ac declarationis intrusionis huiusmodi in utilitas aut aliud aliquid simile, si quod contingere potest.

Ad idem, quicumque non est ex se sufficiens ad agendum rice ea que sibi incumbunt aliorum³⁶⁹ qui ipsum informare cupiunt, debet audire consilia; sed cuilibet catholico incumbit esse sollicitum de Ecclesia catholica, ne per quemcumque eius unitas subvertatur; debetque, ut probatum est supra, quantum sibi licet pro gradu et officio, obviare volentibus subvertere Ecclesiam catholicam. Igitur, si non sic ad hoc agendum sufficienter informatus, tenentur audire eos etc.

Maior patet ex pluribus Scripture auctoritatibus. Ecclesiasti 32: vir consilii non disperdet intelligentiam; fili³⁷⁰, sine consilio nichil facias, sed supple ‘omnia fac cum consilio’, et post factum non penitebis. Et³⁷¹ Proverbiorum 12: via stulta recta in oculis eius; qui autem sapiens est audit consilia. Et iterum, 13 capitulo: inter³⁷² superbos iurgia sunt; qui autem omnia agunt cum consilio, reguntur sapientia. et infra Consilium semper a sapiente perquire³⁷³, ut habetur Thobie 4. Et supra, Proverbiorum 13: prudens omna agit cum consilio.

Ex quibus omnibus patet quod in arduis consilium a sapientibus non solum est audiendum de necessitate salutis, quinymo perquirenduem. Factum autem Ecclesie est non solum arduum, est ymo arduissimum et maxime, cum unitas Ecclesie confunditur³⁷⁴ figurate per inconsutilem tunicam Salvatoris, que nec fuit a perversis crucifixoribus partita, sed potius ad videndum cuius esset sors est missa. Utinam sors super presenti scismate, licite Spiritu Sancto intercedente, posset mitti, et caderet sors super unum pastorem Ecclesie, sicut in primittiva Ecclesia, cecidit sors super Mathiam, etc.

Et si instetur quod quamvis in arduis audienda fuit consilia peritorum, non tamen sunt requirenda, nisi abilis.

Sed³⁷⁵ contra premissam conclusionem astruunt aliqui, non solum cardinales et alios superiores prelatos in causis fidei et Ecclesie audiendos de necessitate salutis, quinymo pauperes et simplices et quilibet catholici sunt in huiusmodi arduis fidei et Ecclesie audiendi. Et oppositum dicere est absurdum, ut isti dicunt quod probant ex hoc quod defencio patrie spectat ad. Omnis defencio autem fidei et Ecclesie maius est. Item defencio vite properie spectat ad singulorum; defencio autem fidei et Ecclesie est utrique preferenda; igitur non soli superiores sunt audiendi, etc.

Astruunt quoque prefati assertores non semper superioribus esse obediendum in omnibus a subditis. Unde³⁷⁶ 11, questione 3 Euticius Papa sic ait, capitulo “Si quis episcopus”: “Si quis episcopus aut abbas presbitero aut monacho suo iusserit missas pro hereticis cantare, non licet, nec expedit eis obedire.” Item, Augustinus, ut in capitulo sequenti habetur, sic ait: “Non enim semper malum est non obedire preceptis; cum enim Dominus iubet que Deo contraria sunt,” vel adversa Sanctis Scripturis, “tunc obediendum non est.”

|P1 255r| Duodecimum folium.³⁷⁷

Ceteris³⁷⁸ paribus cardinalibus, qui primo facto interfuerunt, qui factum et ius sciverunt et sciunt et absentibus, quorum nonnulli fuerunt periti in utroque iure, aliqui in iure canonico a quo dependet hoc materia, probique omnes, et forsan aliqui sancti, quorum aliqui erant in Avinionem³⁷⁹. Quoad ius possetque fieri una alia ratio, quia quelibet tenentur veritate, peccatum mortale discredere vero, etc. ³⁸⁰

Item, Ieronimus in Epistola ad Ephesios, sicut legitur in sequenti capitulo, ait: “Si dominus iubet que contraria vel adversa non sunt Sacris Scripturis, subiciatur domino servus. Si vero contraria” etc., “Et infra: Si bonum est quod precipit inperator, iubentis exsequere voluntatem; si malum responde: ‘Magis oportet obedire Deo quam hominibus’.” et cetera videantur ibidem.

Item, Gregorius, 2, questione 7, capitulo “Admonendi” ubi dicitur sic: “Admonendi sunt subditi ne plusquam expediat sint subiecti, necum studuerint plus quam necesse est hominibus subici, compellantur vicia eorum venerari.” Ista instantia quoad primam partem, qua astruitur quod in causa fidei catholice et Ecclesie Christiane non solum sunt audiendi superiores et prelati, ymo simplices, inferiores et subditi, probatur quia causa fidei defendende est preferenda defectioni patre et vite proprie. Potest dici quod³⁸¹ ex hoc confirmatur propositum, quia, si in huiusmodi causa sint simplices et subditi, a multo fortiori principaliter superiores et prelati, quibus dicitur in Actibus³⁸²: attendite vobis, et universo gregi³⁸³, in quo vos posuit Deus vel Spiritus Sanctus episcopos regere ecclesiam Dei, quam acquisivit sanguine suo. Et in speciali electionem, scilicet cardinales, ut tangetur in fine huius processus, videatur in quadam lectione, paris.

Aliud vero, quod isti astruunt quod non semper superioribus est obediendum, non est ad propositum huius processus, quia ex huius rationibus factis aut fiendis pro nunc non intenditur quod ratione superioris sint audiendi, sed ratione caritatis et informationis et sciende veritatis, quam scire expedit fidelibus, ymo est eis si possint de necessitate salutis.

Item, principantes periti³⁸⁴ pericula imminere, licet pericula non videantur, sunt audiendi ne nolentibus audire contingat similiter, sicut continget illis de quibus dicitur I Thessalonicenses 5: cum enim dixerint ‘et securitas’, tunc repentinus eis superveniet interitus, sic dolor, et non effugient.

Et iterum, ne eis contingat dicere³⁸⁵ de hiis qui voluerunt denunciare periculum et quos audire noluerunt illud quod habetur Sapientie 5: hii sunt quos aliquando habuimus in derisum, usque ibi: viam autem Domini ignoravimus. Videatur textus, etc.

Et iterum, ne in ipsis vel de ipsis nolentibus audire reprobantes intrusum, nec acquiescere consiliis sanis, sed sequi sua³⁸⁶ propria corrupta iudicia causata in eis ex variis corruptis affectionibus, vel enim volentibus, possit verificari finaliter verba scripta pro illo ab illa particula: Sapientia foris predicat; in plateis dat vocem suam; in capite turbarum clamitat; in foribus portarum urbis profert verba sua, id est, parata est predicare, vocem dare, clamitare, verba proferre etc. Et infra vocavi et renuisti etc. usque ibi: comedent igitur fructus vie sue universe suisque consiliis saturabuntur.

Unde de nolentibus audire pericula dicit Domunis ad Ezechielem, Ezechielis 33: filii hominis, loquere ad filios populi mei etc. usque: audiens autem quisquis ille est sonum buccine, et non se observaverit, veneritque gladius, et tulerit eum; sanguis ipsius super caput eius erit. Si autem se custodierit, animam suam salvabit. Audire vocem buccine est audire confuse vel in confuso audit sicut in confuso a quolibet audiri potest intrusio facta Rome quam qui distincte probari pro factum et declarari audire nolunt inobedientie iniuste se proprio consilio submittens, non obediendo vero Romano ac supremo Pontifici eterne nitoris periculo, se exponit, prout in auctoritatibus fatis tactum est de nolentibus audire pericula, etc.

Potest formari alia ratio iuxta illa verba Ecclesiastici 32: ubi non est auditus, ibi non effundas sermonem. Ad istum nullum sumpta, ubi non sunt auditores qui teneantur audire, ‘non effundas sermonem’, et per consequens, ubi sunt qui tenentur effundere sermonem, ibi sunt qui tenentur audire de necessitate salutis. Sed in isto casu, ut³⁸⁷ qui tenentur effundere, si, detur audientia, supple igitur etc.

Item³⁸⁸, sicut quilibet tenetur peccata vitare, ita tenentur se de aliis corrigentem audire, et per consequens, prenunciantem pericula sue salutis, et propositum, etc.

Redeundum est nunc ad³⁸⁹ 11^m capitulum, 12^m et tandem 13^m.³⁹⁰

|P1 255v| Quantum³⁹¹ et quantis peccent ignorantes ignorantia dampnabili aliquem esse intrusum in apostolicam sanctam sedem nolentis informari de tali intrusione. Et clarum est dampnabiliter³⁹², quia ignorantia dampnabili, ut ponitur in quesito. Ista enim est ignorantia assectata eo quod consequat³⁹³ informari. Utrum autem multi credentia cadat heresis vel non, alibi tangitur. Agatur pro infra argumentis³⁹⁴ de peccato suspicionis, denunciationis, diffamationis etc.

Ex supratactis satis patet quod³⁹⁵ electiones Romani ac supremi Pontificis vitalis fidelium omnium sunt in casu presenti, a cunctis audiendi super factis per eos Rome et fiendis de necessitate salutis.

Nunc restat inquirere an super testificatis per eos sic eis credendum a cunctis fidelibus de necessitate salutis. Et videtur quod sic, quia sicut cuilibet expeto in sua scientia credendum est, ita cuilibet de suo facto credendum est. Sic est in proposito de cardinalibus in factis, primo et secundo.

Item, ad hoc potest adduci rationes Okam, videlicet ad probandum quod multitudo fidelium teneatur plus credere cardinalibus quam intruso se asserenti vere et rite electum.

Arguendo sic: in humanis actibus, omne id quod habet maiorem probabilitatem, magis est credendum, sed maiorem probabilitatem habet quod dictum plurium sit verum quam³⁹⁶ dictum unius, cum vox unius, vox nullius, sit censenda. Si³⁹⁷ autem contingat aliquando magis esse³⁹⁸ credendum uni quam pluribus, hoc est vel quia habet meliorem rationem pro se, vel quia melioris est vite, vel conscientie, vel scientie maioris, vel quia magis instructus de causa, vel propter aliam similem rationem. Igitur³⁹⁹, si intrusus papa vocatus et reputatus in nullo precedat multos referentes, nisi sola dignitate non est sibi plus credendum quam multis referentibus, oppositum dicti sui vel dictorum suorum, aliter enim unquam aliquis posset convinci de intrusione aut alia pravitate.

Item, non minus est credendum aliquibus extra iudicium quam in iudicio, sed multis in iudicio assentientibus papam este intrusum, vel vocatum papam, aut reputatum, aut se gerentem pro papa est credendum. Aliter enim numquam posset convinci de intrusione aut alia pravitate.

Nec obstat quod testes in iudicio sunt iurati, quia ita bene aliqui referentes extra iudicium possunt prestare iuramentum de dicenda veritate, sicut in iudicio, et de hoc possunt requiri.

Nec obstat quod contra presulem non sufficiunt testes in quovis numero plures, puta duo vel tres, quinyimo “presul dampnari non debet, nisi cum 72 testibus”. Sic enim statuit in generali synodo Sylvester Papa, sicut scribitur 2, questione 4, capitulo “Presul”.

Item⁴⁰⁰, Leo IV ibidem, capitulo sequenti, dicit: “Nullam dampnationem⁴⁰¹ episcoporum umquam esse censemus, nisi per legitimum numerum episcoporum⁴⁰² (qui fit per duodecim), aut certe probata sententia per 72 idoneos testes.”

Hoc inquam non obstat, nam Gloza super predictum capitulum “Presul” dicit: “Presul, id est cardinalis episcopus. Sed numquid contra papa duplicantur testes. Non ymo duo sufficiunt, et in hoc ipse est deterioris conditionis, quia ipse sine comparatione aliorum potior creatus est, et ideo sine spe venie condempnandus est.” Et si hoc sit verum, de vero papa etc.

Item, ad omnia illa que sunt innocentie, quilibet obligantur, sed credere viris bone fame et opinionis quando asserunt et affirmant aliqua, spectat ad innocentiam, teste Ambrosium qui, ut⁴⁰³ habetur 22, questione 4, capitulo “Innocens”, sic ait: “Innocens credit omni verbo. Non vituperanda facilitas, sed laudanda bonitas. Hoc est innocentem esse, ignorare quod noceat.”

Et sic omnibus fidem adhibet, qui fidem in omnibus esse arbitatur supradicta dicuntur ad laudem Iosue, qui credidit faciliter Gabaonitis.

Ad idem omne illud est agendum sine quo societas humana ac mutua conversatio hominum rite non potest conservari, sed talis credulitas mutua est huiusmodi, igitur ab eam quisque tenetur et non solum in uno dicto, ymo in omnibus, quia, si in aliquo aliquibus creditur, hoc non est nisi quia presumuntur veritates esse; qui autem presumitur verax in omnibus, presumitur verax, quia, si in uno est mendax, non est presumendus verax.

|P1 256r| Decimum tertium folium.⁴⁰⁴

Ad idem⁴⁰⁵ probatur quod tota fidelium multitudo et quelibet eius pars ac singularis persona declarationi⁴⁰⁶ cardinalium ac testificationi eorumdem credere teneatur de necessitate salutis. Nam tota multitudo et quelibet eius pars ac singularis persona fidelis quodlibet mortale peccatum vitare tenetur de necessitate sue salutis, cum per quodlibet mortale peccatum perditur caritas, que est de necessitate salutis.

Sed non credere seu discredere cardinalibus in premissa declaratione et notificatione non videtur posse contingere absque mortali peccato. Hoc videtur⁴⁰⁷ posse probari multipliciter.

Primo, quia hoc non videtur posse contingere sine prave opinionis seu⁴⁰⁸ suspicionis vel presumptionis de proximo vel proximis suis, cum tamen de nullo sit presumendum malum, quinymo de quolibet presumendum sit bonum, nisi contrarium appereat manifeste, ut dicit regula iuris.

Quod autem talis discredentia non possit contingere sine mala presumptione, patet quia non potest contingere, ut videtur, sine opinione quod cardinales⁴⁰⁹ non sint veraces, sed fallaces. Detur enim quod credantur veritatem qui⁴¹⁰ sic opinatur de ipsis et discredit eis, agit contra conscientiam, et per consequens, edificat ad Gehennam.

Quod autem opinari crimen de aliquo, nisi constiterit esse probatum iudiciario ordine, sit pectum. Patet probari per iura. Nam legitur 30, questione 5, capitulo “Incerta” Papa Victor sic dicens: “Incerta, carissimi, nullatenus iudicemus, quousque adveniat Dominus, quousque adveniat qui latentia producet in lucem, et illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium.” Hic tangitur ius divinum dictum, scilicet apostolicum dictum, Pauli Apostoli, qui alibi dicit de se et aliis sic: nos existimet homo ut ministros Christi et fidelem dispensatore ministeriorum Dei. Et sequitur in Decreto supra inducto: “Quamvis enim vera sint, non tamen credenda nisi que manifestis indiciis conprobantur, nisi que manifesto iudicio convincuntur, nisi que iudiciario ordine publicantur.” Ecclesiastico 19: qui cito credis levis est corde. Et per consequens, peccat specialiter in malis et criminibus creditis et suspectatis⁴¹¹. Nam⁴¹² et in bonis credendis seu opinandis de alio tarditas quandoque laudatur, sicut de regina Sabba, que audita fama Salomonis bona non statim credidit, sed, postquam vidit, dixit: verus est sermo, etc.

Item, supradictis causa et questione, capitulo “Nullum” Nicolaus Papa: “Nullum verum ante veram iustamque probationem iudicare debemus aut dampnare, teste Apostolo principe⁴¹³, qui ait: Tu quis es, qui iudicas alienum servum? Suo domino stat aut cadit? Mala itaque audita nullum moveant, nec passim dicta absque⁴¹⁴ certa probatione quisquam umquam credat; sed ante audita diligenter inquirat, nec precipitando quidquam aliquis agat.” Tolerabilius est nocentem dimittere in punitum quam innocentem punire⁴¹⁵.

Hec et hiis similia contra iudicantes male de proximis suis dicta tam in iuribus humanis quam iure divino, si vera sunt generaliter de omnibus, specialiter tamen contra male iudicantes de superioribus et in dignitatibus constitutis, sicut notat Paulus dicens: sic nos existimet homo ut ministros Christi etc. et fideles dispensatores ministeriorum; sed iam hic queritur, etc. Videatur et applicetur I Corinthiorum 4⁴¹⁶.

De hiis Matthei 7: Nolite iudicare, et non iudicabimini. In quo enim iudicio iudicaveritis, iudicabimini. Quid autem videt festucam in oculo fratris tui, etc. Luce 6: nolite iudicare, etc. nolite condempnare, etc. I Corinthiorum 4 sic habetur: Sic nos existimet homo ut ministros Christi, et fideles dispensatores ministeriorum Dei. Hic iam queritur inter dispensatores ut fidelis quis inveniatur. Michi autem pro minimo est ut a vobis iudicer, aut ab humano die, sed neque meipsum iudico. Nichil enim mihi conscius sum, sed non in hoc iustificatus sum; qui autem iudicat me, Dominus est. Itaque nolite iudicare, quousque adveniat Dominus; qui illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium; et tunc laus erit unicuique a Deo. Applicentur ista ut occurret melius.

Item, inquirantur illa verba ‘tu quis es, qui iudicas servum? Domino stat⁴¹⁷, aut cadit?’, Romanos 14 a.

Peccatum male suspicionis seu presumptionis, detractionis, diffamationis, animum inpositionis, criminum impositis. Vide de criminum impositionibus. ⁴¹⁸

Criminositas⁴¹⁹, infamia etc. sunt cause non credibilitatis personarum. ⁴²⁰

|P1 256v| Qualiter⁴²¹ non est talibus credendum contra cantorem quod verissimus est tardum timuisse finxisseque et ficte⁴²² fecisse in Roma quam iniquissima et mandatissime in Anania, ubi libere et deliberate egerunt et consequenter fundis, etc. Contra Anglicis de libertate ad duas personas posset argui ex libertate concessa ad duos dies circa eandem personam.

Okam arguit quod, si aliter est credendum in uno⁴²³, eidem credendum in omnibus, quia ei non creditur in uno nisi quia reputatur verax. Qui autem est verax in uno, est verax in omnibus reputandus vel presumandus. Verte ante folium.

Ulterius ista discredentia cardinalibus videtur habere annexum peccatum detractionis et diffamationis, quod videtur vitandum de necessitate⁴²⁴ salutis. Prima pars patet, quia ad huius discredentia⁴²⁵, si iusta dicatur, sequitur cardinales non esse personas credibiles seu quibus sic credendum, ac non esse fide dignos, sed tamquam criminosos a testimonio repellendos et infames etc. multa.

Unde quidam magister partis Gallice ritimice in quodam⁴²⁶ tractatulo etc.

B. “Les cardinalx furent bien pour Urbayn creables ⁴²⁷

Car cudoyt honi⁴²⁸ quil fussent en verite estables ⁴²⁹

Mays pour Clyment se sont mostre⁴³⁰ si variables

Que plusieurs gens reputent leurs paroles por fables.”

Qui semel est malis specialiter esse fore fuisse etc. Qui non veretur maius crimine comittere non veretur et minus. ⁴³¹

Quod B fuerit libere de consensu cardinalium electus, unde sciri potest aut potuit, ubi per causa⁴³². Quod autem per metum elegerint A vel B, alias non facturi, unde sciri potest nisi per eosdem primum istorum duorum numquam eis stantibus in libertate pronunciatum extitit, etc. Secundum vero statim, quod fuerunt in libertate positi extra inpressionem, assertum fuit ac constanter asseritur et perseveranter, cum iuramentis et omnibus signis possibilibus adhiberi attestationi veritatis humanitus. Cur ergo primum magis sic credibile, non aparet, quinymo, si in secundo non sint credibiles, nec in primo etc. Cessante causa cessat effectus. Fide dignitas credulitas, cum apparet primum deficere, debet secunda secundum deficere. Ex dictis adversariorum conclavi* potest quid deberent dissedere a prima credentia, etc. ⁴³³

Non enim qui operantur in viis tuis ambulaverunt.

Item, adduci possent alia eius dicta⁴³⁴, sicut de falsa Synodo, etc.

Item, conclusione in primo Romantio, in 8^a parte, cum post Ecclesiam Grecos fundas, persuadet Roma sub hiis loquens Ecclesie:

C. “Donc, dame, joignes vos a la partie Urbayne,

Layssez les cardinals, quar ils en fayt faveurs sene ⁴³⁵

Contre Urbayn, et laysse Clement, quar il est troup jeune

En⁴³⁶ meurs pour gouverner le esglize Christiane.”

A.⁴³⁷ “Et si les cardinalx, si veulent contredire,

Dysans que per paour de mort leur fist tel chosre escrire,

Je dy que pechie seroyt si grant que pour martire

Ne devroyt constant home tele chose dire.”

“Urbain a este et est home de bone vie,

A volu corriger lorgueil la symonie

Daucun dez cardinalx, mays ne voulirent mie,

Pource ont conspire contra Urbain vilenie.”

“De la premiere part son Hernuis et Gregeoys,

Et de la part secunde, partie de Franchoys,

Les tiers sont Alemans, Lumbars, Ungres, Engloys,

Nornans, si il osassent, mas ilz nont poyt le chos.⁴³⁸”